Translate

August 28, 2014

Dokumenti: 190 Fshatra të djegura nga grekët


Janë plot 6831 shtëpi të djegura nga grekët në 190 fshatra të Jugut të Shqipërisë në vitet 1913-1914.

Alma Mile

U mbushën plot 100 vjet që atëherë. Vetëm pak ditë më parë, banorët e Borshit përkujtuan djegien e fshatit të tyre. Në këtë atmosferë përkujtimore, studiuesi Valter Gjoni u rikthehet dëshmive të kohës, dokumenteve që na vijnë që një shekull më parë. Nga zyrtarë shqiptarë, por edhe fotoreporterë të huaj, që ndodheshin në Shqipëri për të ndjekur nga afër zhvillimet e Luftës së Parë Botërore. “Po i rikthehem kësaj ngjarjeje, i ngacmuar nga përkujtimi që borshjotët i bënë 100-vjetorit të djegies së fshatit të tyre”, thotë Gjoni, teksa rrëfen fotografitë e shtëpive të djegura, të fiksuara në aparatin e fotoreporterit francez, Robert Vaucher. Janë fotografi të shoqëruara me komentet e gazetarëve francezë. Aty është Tepelena, Delvina, Korça, Vlora…

HISTORIA
“Konferenca e Ambasadorëve në Londër pat emëruar një komision ndërkombëtar KNK për të gjykuar në vend pretendimet e Greqisë. Kur Greqia e ndjeu se ishte e pakuptimtë që të ndërmerrte kërkime për identifikimin e kombësisë greke te banorët e zonës së Korçës dhe të jugut, duke e ditur që ishin shqiptarë, ndryshoi qëndrim, duke thënë se ortodoksët shqiptarë ‘janë grekë që ka qëlluar të flasin shqip’. Në atë kohë, Komisioni i Kontrollit vizitoi qytetin dhe fshatrat dhe gjeti se deklaratat greke ishin të pabazuara”, thotë Gjoni. Sipas tij, komisioni përcaktoi kufijtë e Shqipërisë së Poshtme, në protokollin e njohur si Protokolli i Firences, që u njoh edhe nga qeveria greke, si dhe nga të gjitha qeveritë e tjera. “Nga ana tjetër, Greqia, edhe pse tha se po i tërhiqte trupat e saj pushtues nga territori i caktuar në Shqipëri, përdori të njëjtën dredhi si në luftën e Trojës. Trupat e rregullt hoqën gradat dhe vendet nga ku u tërhoqën trupat e rregullt të ushtrisë greke u pushtuan nga ato të ‘parregulltat’, të ashtuquajturat ‘epirotë’. Vetë lëvizja epirote, siç është bërë e njohur tani, ishte e parapërgatitur, e organizuar dhe e mbështetur nga qeveria greke e Venizellosit. Ajo ishte një përpjekje e vërtetë, një atentat kundër vetë jetës së shtetit të ri shqiptar”, shton studiuesi.

DËSHMITË
Sipas Valter Gjonit, për barbaritë që u kryen në Jug të vendit kanë lënë pas dëshmi jo vetëm shqiptarë, por edhe të huaj, që ishin caktuar për të qenë pjesë e negociatave dhe caktimeve të kufijve shtetërorë. “Aq i dukshëm dhe mizor ishte reagimi grek, sa madje dhe përfaqësuesi rus në gjirin e KNK, A. M. Petrajev, shkruante në një raport të tij “Të gjitha dëshmitë e marra prej nesh dhe të bazuara në tregimet e dëshmitarëve vizatojnë një tablo të një shkatërrimi të vazhdueshëm dhe të zhbërjes së popullsisë myslimane. Kudo ku kanë kaluar deri tani këta epirotët, kanë lënë pas fshatra të djegur myslimanë dhe njerëz të vrarë nga ata, që nuk mund të shpëtonin, duke u larguar” (N. Smirnova, “Historia e Shqipërisë”). Ky pohim pason raportet dhe dëshmitë e atyre, që i kane parë ose, më mirë akoma, i kanë përjetuar të gjitha këto episode, kanë vërtetuar ndër të tjera implikimin e qeverisë greke të kohës në akte gjenocidi”, thotë Gjoni. Tefik Selenica, autor i librit “Shqipëria në 1927”, funksionar i lartë në administratën e viteve ’20-’30, është një ndër ata njerëz që ka dokumentuar gjithë aksionet e grekëve në vitet 1913- 1914. Duke sjellë inventarin material dhe njerëzor të gjenocidit, ai ndër të tjera shprehet: “Zjarri dhe tmerri i këtyre fqinjëve dogji e përvëloi pjesën më të madhe të Shqipërisë së sotme, gërmadhat e së cilës e dëshmojnë, e tregojnë se ç‘kanë hequr. Pra për kujtim historik, me pikëllim në zemër, këtu më poshtë po radhitim emrat e qyteteve dhe të katundeve që u dogjën dhe u shkatërruan më 1914. Qytetet dhe katundet e djegura, më 1913-1914 prej grekëve, me gjithë popullsinë që mbeti pa shtëpi dhe iku e vdiq në ullinjtë e Vlorës me numrin e shtëpive të djegura, në mënyrë alfabetike po i tregojmë këtu poshtë”. Më tej, ai rendit listën me 190 fshatra dhe shtëpitë e shkrumbuara.

FOTOGRAFITË
Më shumë se çdo dëshmi tjetër flasin fotografitë e realizuara asokohe. Një grup i madh gazetarësh të huaj shoqëronin ushtritë që shkelën nëpër territorin shqiptar. Shkruanin për gazetat më të mëdha të Europës. Që nga Shqipëria në flakë ata raportonin dhe i dëshmonin botës se ç’po ndodhte në atë kënd të humbur të Europës. Studiuesi Valter Gjoni ka rënë në gjurmët e disa prej tyre, por me sa duket në vatrën e zjarrit ka qenë pikërisht Robert Vaucher. “Ai është një nga pasqyruesit e gjenocidit grek, ka qenë edhe gazetari i shtypit prestigjioz francez. Robert Vaucher me kronikat, fotografitë dhe diçiturat që shoqëronin ato, na ka lënë një arkiv të pasur fotografik të masakrave greke në jug të vendit”, shpjegon Gjoni. Por jo vetëm ai, të dërguar të agjencive të lajmeve të kohës kishin dërguar reporterët e kohës, të cilët kanë fiksuar shtëpitë e djegura në Tepelenë, Delvinë, Bilisht, Leskovik, varret masive në Vlorë, mes ullinjve etj.

Lista e fshatrave dhe shtëpive të djegura nga grekët
Katundi i djegur Nënprefektura Popullsia Shtëpitë e djegura
1. Alipostivan           Përmet 25 2
2. Arza                   Tepelenë 667 49
3. Backa                 Skrapar 21 3
4. Barmashi            Kolonjë 61 11
5. Beçisht               Tepelenë 185 34
6. Benjeza              Kolonjë 64 4
7. Bejkova              Kolonjë 42 6
8. Bënça                 Tepelenë 577 130
9. Bënja                  Këlcyrë  89 12
10. Benjëza            Përmet  27 3
11. Bërzhdani          Frashër  9 1
12. Blezeneka         Skrapar 55                   12
13. Bolena              Kurvelesh 918            159
14. Borshi              Kurvelesh 1120 183
15. Blezëncka        Skrapar 60 12
16. Bubësi              Këlcyrë 117 13
17. Buzi                 Tepelenë 364 63
18. Butka              Kolonjë 34 6
19. Çoraj               Kurvelesh 148 30
20. Çepani            Skrapar 36 6
21. Damsi             Tepelenë 513 87
22. Davidhi           Skrapar 127 26
23. Dorza             Tepelenë 212 46
24. Dragoti           Tepelenë 253 49
25. Dukaj             Tepelenë 494 89
26. Dobrenji         Tomoricë 170 18
27. Floqi               Korçë 17 1
28. Frashëri          Frashër 1112 318
29. Fratari            Këlcyrë 125 32
30. Fushbardha     Kurvelesh 61 7
31. Ftera               Kurvelesh 431 80
32. Grepcka          Skrapar 46 13
33. Golemi            Kurvelesh 1098 153
34. Gostivishti        Kolonjë 84 14
35. Gusmari           Kurvelesh 571 95
36. Goroshiani        Frashër 96 23
37. Gostomicka      Frashër 87 22
38. Gaduçi              Kolonjë 75 14
39. Gostencka         Skrapar 120 25
40. Gjergjova          Skrapar 115 32
41. Gjonçi               Kolonjë 26 5
42. Helmësi            Skrapar 50 12
43. Herseka           Kolonjë 15 32
44. Hormova          Tepelenë 523 98
45. Hosecka           Leskovik 53 11
46. Julat (Zhulat)     Kurvelesh 1495 249
47. Kagjinasi          Kolonjë 178 25
48. Kajca              Këlcyrë 325 61
49. Kakosi            Frashër 64 11
50. Kalosi             Kurvelesh 304 64
51. Kamniku          Kolonjë 44 11
52. Kallarati          Kurvelesh 567 89
53. Kaltani            Kolonjë 192 39
54. Kardhiqi         Kurvelesh 281 50
55. Kashishti        Tepelenë 419 66
56. Këpica           Tomoricë 82 20
57. Këlcyra          Përmet 515 89
58. Kolonja(eLabërisë) Kurvelesh 475 74
59. Kongutz         Kurvelesh 37 6
60. Konispoli       Leskovik 87 15
61. Kapinova       Skrapar 130 25
62. Kopaçi          Kurvelesh 355 115
63. Koprencka    Skrapar 152 38
64. Kozeli           Kolonjë 64 8
65. Korocë         Leskovik 42 13
66. Kotzkë         Leskovik 9 2
67. Koblara        Frashëri 122 22
68. Kreshova       Kolonjë 94 21
69. Kuçi              Kurvelesh 1848 220
70. Kurtezi           Kolonjë 30 4
71. Kuqari           Këlcyrë 97 17
72. Kreshova      Frashër 131 25
73. Kostreci        Frashër 34 4
74. Lapani          Skrapar 57 4
75. Kekdushi      Skrapar 616 97
76. Lëncka          Kolonjë 18 3
77. Leskoviku      Leskovik 3250 650
78. Leshnja          Kolonjë 126 17
79. Leshnja         Skrapar 160 30
80. Luarasi          Kolonjë 99 17
81. Lubonja         Kolonjë 99 19
82. Luzati            Tepelenë 462 71
83. Malindi          Skrapar 22 3
84. Martallozi      Tepelenë 185 43
85. Matohasanaj  Tepelenë 495 97
86. Maricani        Tepelenë 346 58
87. Markati          Përmet 8 1
88. Mazhani          Këlcyrë 215 34
89. Melçani          Tepelenë 4 1
90. Memaliani       Tepelenë 168 42
91. Mërtinji           Këlcyrë 70 14
92. Mesarea          Leskovik 12 1
93. Melcka            Skrapar 102 19
94. Mezhogorani    Tepelenë 474 87
95. Mbreshtani      Leskovik 112 30
96. Mirasllavica     Kolonjë 28 3
97. Muzencka        Skrapar 62 11
98. Muzhaka          Skrapar 153 17
99. Micani              Frashër 186 32
100. Masiçka         Kolonjë 151 26
101. Navarica        Skrapar 9 2
102. Navosela        Kolonjë 265 53
103. Nivica            Kurvelesh 1450 325
104. Ogreni            Përmet 7 1
105. Orgocka        Kolonjë 84 7
106. Pagria            Frashër 19 4
107. Panariti          Këlcyrë 188 27
108. Palavli           Kurvelesh 174 28
109. Panarit          Korçë 373 62
110. Pacomiti        Përmet 49 11
111. Pavari           Përmet 15 6
112. Permeti         Përmet 4 1
113. Psari             Këlcyrë 117 27
114. Psari             Kolonjë 104 18
115. Peshtani        Leskovik 82 11
116. Picari            Kurvelesh 658 121
117. Plesati           Kurvelesh 246 48
118. Poda            Leskovik 113 31
119. Polhomi        Skrapar 220 80
120. Podgerani     Tepelenë 283 35
121. Prishta          Skrapaar 150 32
122. Polena         Skrapar 82 10
123. Progonati      Skrapar 1463 222
124. Prodani         Kolonjë 84 7
125. Prongjit         Kurvelesh 212 38
126. Piskall          Frashër 24 8
127. Qafa             Skrapar 120 19
128. Qesaraka      Kolonjë 50 11
129. Qeshibesi      Frashër 73 9
130. Qlnami           Kolonjë 61 10
131. Qafzezi          Kolonjë 63 12
132. Qyteza          Kolonjë 78 9
133. Qinami           Frashër 98 23
134. Rabani          Skrapar 50 14
135. Radani           Leskovik 81 25
136. Radovicka     Frashër 97 24
137. Radati           Leskovik 66 11
138. Rajani           Kolonjë 12 4
139. Radeshi         Skrapar 76 14
140. Rexhina         Kurvelesh 399 65
141. Rodeni          Këlcyrë 282 41
142. Rogu            Skrapar 109 15
143. Rribani         Këlcyrë 131 34
144. Sanjollasi      Kolonjë 34
145. Salaria         Tepelenë 862 142
146. Selcka         Tepelenë 198 42
147. Selenica       Frashër 416 52
148. Selenica       Kolonjë 81 14
149. Selenica       Kolonjë 168 28
150. Seropulli       Frashër 61 3
151. Sinanaj          Tepelenë 325 69
152. Sevrani          Skrapar 195 84
153. Skorovoti       Kolonjë 10 2
154. Starja             Kolonjë 38 5
155. Seniçani         Këlcyrë 120 22
156. Streneci         Frashër 157 20
157. Staravecka     Skrapar 120 28
158. Shalesi            Leskovik 40
159. Shelgu            Këlcyrë 90 12
160. Shtepëzi           Tepelenë 66 12
161. Tac i Poshtëm   Kolonjë 77 11
162. Tac i Sipërm      Kolonjë 191 25
163. Tatzati               Kurvelesh 353 25
164. Tepelena          Tepelenë 353 62
165. Tolari                 Këlcyrë 231 38
166. Topojani            Këlcyrë 239 36
167. Toska-martallosi  Tepelenë 293 45
168. Trebicka            Korçë 9 1
169. Turani                Tepelenë 368 52
170. Toshkësi             Këlcyrë 245 39
171. Therepeli            Skrapar 134 34
172. Varibopi            Këlcyrë 11 2
173. Vasjari               Tepelenë 15 7
174. Vellqoti             Tepelenë 100 22
175. Verzhezha         Skrapar 123 32
176. Vergo               Kurvelesh 217 34
177. Veleshnja          Skrapar 96 1
178. Vrëpcka           Leskovik 41 88
179. Vëlusha            Përmet 8 1
180. Vinokashi         Përmet 21 3
181. Vendresha       Skrapar 122 23
182. Vertenik          Korçë 39 13
183. Vëlusha           Skrapar 180 53
184. Velcishti          Këlcyrë 70 14
185. Vercishti          Frashër 70 11
186. Visocka           Skrapar 142 14
187. Zavalani           Frashër 86 43
188. Zaberzani         Skrapar 102 28
189. Zhepova          Këlcyrë 325 43
190. Zharkani          Kolonjë 27 4

Totali i shtëpive të djegura: 6.831

PANORAMA

July 21, 2014

Sami Repishti: Regjimi i Hoxhës, mosbesues ndaj çamëve

Nga: SAMI REPISHTI*

Në historinë moderne të Çamërisë kemi tri faza: E para, fillon që nga Lidhja e Prizrenit (Kongresi i Berlinit) 1878, dhe deri në pavarësinë e shtetit shqiptar, më 28 nëntor 1912; e dyta, që nga viti 1912 dhe deri me sulmin italian kundër Greqisë, më 28 tetor 1940 dhe e treta, që nga tetori 1940 deri në vitin 1945.

Problemi i Çamërisë u ngrit për të parën herë në tryezat e diplomacisë europiane, si problem i Epirit, më 29 qershor 1878, në Kongresin e Berlinit, nga Ministri i Jashtëm i Greqisë, T.Deliyannis, i cili kërkoi që ishulli i Kretës, Thesalia dhe Epiri t'i jepeshin Greqisë nga Perandoria Osmane.


Ndërkaq, jo vetëm Vjena, por edhe Berlini rishikuan disa pika të qëndrimit të tyre ndaj kësaj çështjeje (kërkesave greke). Të dyja palët ishin të mendimit se nga tokat që do t'i kalonin Greqisë, duheshin përjashtuar viset shqiptare, d.m.th. Çamëria, duke përfshirë edhe Prevezën. Kancelari gjerman, Bismarck, deklaroi se: "...e ardhmja e Greqisë do të ishte e kërcënuar po të përfshinte ajo (Greqia) një pjesë të konsiderueshme të kësaj race luftarake të panënshtruar të shqiptarëve, që ajo as do t'i nënshtronte, as do t'i asimilonte".

Më 18 mars 1879 Turqia i ofroi Greqisë një rrip toke paralel me kufirin ekzistues, dhe jo më shumë, me sqarimin se çdo koncesion do të krijonte shqetësim të madh te shqiptarët. Grekët refuzuan ofertën, filluan aktivitetin e tyre ilegal me grupe terroriste, duke sulmuar edhe Himarën, por pa sukses. Ndërkohë, Abdyl Frashëri e Mehmet Vrioni u nisën për në Europë për të mbrojtur tezën shqiptare. Argumenti i tyre ishte se Epiri është i një rëndësie jetësore për të ardhmen e Shqipërisë së Jugut, për arsye të porteve të Prevezës, Artës, Gumenicës dhe Pargës, si dhe për kullotat. Ata përfundonin duke thënë se "...Shqiptarët ishin të betuar të vdesin para se t'i dorëzonin Greqisë territoret e Prevezës, Artës, Janinës dhe distriktet e tjera të Shqipërisë".

Më 15 qershor 1880, Konferenca e Ambasadorëve në Berlin i dha Greqisë gjysmën e Çamërisë, duke përfshirë edhe Janinën. Grekët e pranuan menjëherë. Turqia e refuzoi. Në atë kohë Ministër i Punëve të Jashtme të Turqisë, ishte Abedin pashë Dino.

Zerva 
Nuk është një koincidencë e rastit, por një atmosferë politike e përshtatshme për forcat reaksionare greke, që në qershor 1944, "bashibozukët" e Gjeneralit Zervas, të ndihmuara nga forcat ushtarake të kolaboracionistit Kolonel Dertilis, komandant i "Batalioneve të Sigurimit", një pro-nazist i deklaruar dhe mik për njëzet vjet i Gjeneralit, filluan sulmet kundër fshatrave shqiptare të Çamërisë, me një pikësynim final: "të spastrojë" zonën e Epirit nga e gjithë "popullsia jogreke", d.m.th. shqiptarët çamë. Akuzat se çamët kanë qenë "bashkëpunëtorë" me italianët e gjermanët janë "akuza" të shtruara sidomos, nga forcat greke më të komprometuara nga "bashkëpunimi" me okupatorin në Greqinë e okupuar, nga elementë si Gjenerali Zervas, Koloneli Dertilis, "Batalionet e Sigurimit", Gjindarmëria dhe Policia (të stërvitura nga nazistët) etj. Në një mesazh që P.E.E.A. (Këshilli Popullor i Grupit ELAS) dërguar Presidentit amerikan, F.D.Roosevelt, më 15 maj 1944, thuhet se armiqtë që kanë sulmuar Greqinë janë: "...agresorët italianë, gjermanë, bullgarë". Shqiptarët nuk janë pjesë e këtij grupi negativ. 118

Ka arsye të dyshohet se oficerët e ML (Ndërlidhjes Ushtarake) britanike nuk kanë "dekurajuar" masakrat e Gjeneralit Zervas dhe kolonelit nazist, Dertilis. Është shkruar se disa nga këta oficerë britanikë edhe e kanë pranuar, meqenëse "...nuk kanë dashur të përbuzin një akt të dobishëm sot në luftën kundër ELAS-it, një armik i mundshëm nesër". Ndërkaq, observatorët amerikanë e shikonin këtë politikë britanike (në Greqi) në lidhje me "Batalionet e Sigurimit" si të "paqartë" dhe të "hutuar".

Në komunizëm 
Largimi i refugjatëve çamë nga zonat kufitare të Konispolit, dhe mosvendosja e tyre në kampe refugjatësh në afërsi të kufirit me Greqinë, e kanë zbutur shumë efektin e madh që pamje të këtilla bëjnë zakonisht në vrejtësit e huaj, dhe si rrjedhim e ka bërë "problemin çam" një "problem refugjatësh" që kërkojnë ndihmë materiale, të nevojshme për mbijetesë dhe sistemim në "shtetin mikpritës" siç është shembulli i UNRRA-s dhe ndihma ekonomike prej 1.2 milionë dollarësh, e dhënë në 1946. Një qëndrim i këtillë i qeverisë komuniste të Shqipërisë më 1944 dhe 1945 shpjegohet kryesisht me aspektin ideologjik të asaj qeverie që zinte vendin e parë mbi interesat kombëtare shqiptare, si dhe me këmbënguljen e saj të mos lejohej asnjë veprim i pavarur nga asnjë grup politik - duke përfshirë edhe çamët - dhe nënshtrimin e plotë të popullsisë, autoritetit zyrtar e diktatorial në Tiranë. Ka arsye të besojmë se, çamët, me përkrahjen e qeverisë komuniste të Tiranës do ta kishin shtruar "problemin e Çamërisë" si një problem politik duke kërkuar kthimin e menjëhershëm në trojet e tyre, dhe sigurimin e një jete të re në rrethana më demokratike të krijuara nga atmosfera e pasluftës në Europë. Një trajtim i këtillë i çamëve në Shqipërinë e Enver Hoxhës dha mundësinë për interpretime greke antishqiptare, dhe lehtësoi aktet greke antishqiptare. Kështu, "...Gjatë regjimit komunist të Enver Hoxhës dhe Ramiz Alisë" shkruan një autor grek, "problemi i çamëve u la në harresë. Këtu duhet të thuhet se regjimi i Enver Hoxhës i priti me mosbesim të madh të gjithë ata çamë që u arratisën nga Greqia në Shqipëri në vitin 1944. Edhe këtu, ata u panë si bashkëpunëtorë të fashistëve italianë dhe u transferuan në veri të vendit... Në vitin 1947, u morën të gjitha masat e nevojshme për t'u hequr çamëve nënshtetësinë greke (Pro.49343 E/2/10.1947, Ministria e Brendshme), duke u bazuar në akuzat për bashkëpunim dhe veprime kundër interesave të popullit grek. Gjatë popullzimit të zonave kufitare, pasuria e tyre iu nda fshatarëve pa prona dhe vlera u pagua në bankën agrare. Më 1953, refugjatët çamë në Shqipëri u detyruan të marrin nënshtetësinë shqiptare, një akt që vështirësoi shumë problemin e kthimit të tyre në Çamëri. Me gjykimin e "elitës komuniste çame" (grupi i Admiralit Teme Sejko, 1960) prania çame në jetën publike shqiptare mori një karakter margjinal, që u shpejtua, edhe me procesin e asimilimit të tyre në shoqërinë shqiptare.

Perspektivat
Si rrjedhim i qëndrimit antikombëtar të qeverisë komuniste shqiptare (1944-1991), zhvillimet e "problemit çam" mbas vitit 1945, kanë të bëjnë me dëshirën për ruajtjen e identitetit çam në Shqipëri, dhe më pak me përpjekjet për të drejtën e tyre të kthimit dhe të riposedimit të pasurive të tyre të grabitura. "Problemi i pronave (çame) në Greqi është paraqitur para Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë (ICJ) nga qeveria shqiptare, me qëllim që të sigurohet një lloj kompensimi për ish-pronarët çamë, por pa ndonjë rezultat. "Në një intervistë me gazetarët në Tiranë, kryeministri grek, Mitsotakis, deklaroi se "çamët mund t'i shpërblejmë për pronat e tyre, por ata i kemi përzënë si bashkëpunëtorë të gjermanëve, e në bazë të dokumenteve ndërkombëtare...ata janë kriminelë lufte..." Ndërsa Zonja Tsuderos, zv.ministre e Punëve të Jashtme të Greqisë shtoi, "Për pasuritë e çamëve do të veprohet sipas ligjeve greke, me përjashtim të atyre   që bashkëpunuan me armikun...Çamët ikën vetë, nuk i dëboi njeri..." tha ajo, duke kundërshtuar kryeministrin e saj.

Sot 
"Çamëria", mars 1991, dhe me programin e saj krijohet mundësia që të punohet për "mbrojtjen dhe njohjen e të drejtave të çamëve...Qëllimi i kësaj iniciative është njohja e çamëve si minoritet nga ana e qeverisë greke, dhe krijimi i të gjithë kushteve që garantojnë shfaqjen e lirë të identitetit etnik, kulturor, gjuhësor, dhe fetar nga ana e çamëve që aktualisht jetojnë në Greqi". Kjo iniciativë është një hap i dukshëm cilësor.
Sot, "problemi çam" shikohet si një rast flagrant i shkeljes masive të të drejtave të njeriut, të kësaj popullsie të shpërngulur me dhunë nga ana e qeverisë greke. Ky rast flagrant, fiton cilësi të një natyre tragjike kur mendohet se shumica e grekëve sot nuk vuan nga ndjenja e fajit, që duhet të rrjedhë si rezultat i "pastrimit etnik" të shqiptarëve çamë në Greqi mbas Luftës së Parë Botërore, dhe sidomos mbas Luftës së Dytë Botërore. Kjo mungesë pendese për fajin e kryer ka shkuar aq larg, si efekt i propagandës antishqiptare, sidomos mbas vitit 1945, saqë greket sot as që duan të flasin për një qëndrim të këtillë. Ata e ndiejnë veten jo të qetë kur ballafaqohen me këtë pyetje dhe përgjigjen thjeshtësisht: "Nuk ka asnjë shqiptar në Greqi!" Ata nuk pranojnë asnjë argument për dëbimin me dhunë të shqiptarëve, duke "harruar" të kaluarën, dhe akoma më keq duke u përpjekur që këtë problem të rëndë ta kalojnë me një ofensivë kundër shqiptarëve në lidhje me "pakicën greke" në Shqipëri.

Shpresohet se shembulli i Bosnje-Hercegovinës, i konfirmuar në Konferencën e Dayton-it (USA) më 1995, marrëveshja gjermano - çeke mbi Sudentenland (1996) dhe bisedimet e tanishme Izrael-Palestinë për të drejtën e kthimit në trojet e tyre të refugjatëve të dëbuar me dhunë, do të konsolidohet me akte legale, dhe të bëhet pjesë e legjislacionit ndërkombëtar. Në një rast të këtillë, prania e Greqisë në gjirin e familjes së Bashkimit Europian, dhe demokratizimi i mëtejshëm i Shqipërisë, janë tregues që premtojnë ditë më të mira për viktimat e masakrave greke në Çamëri, dhe për pasardhësit e tyre.

*Pjesë nga libri Epiri i Jugut, Çamëria.

(er.nu/Gazeta Shqiptare/BalkanWeb)

July 15, 2014

Hajredin Isufi dhe disa studime te tij

Nga Xhevahir Gradica /

Studiuesi Hajredin Isufi u lind në Çamëri më 1935

Ka kryer studimet universitare në Fakultetin Histori-Gjuhë në Tiranë më 1962
Gjatë periudhës 1964-2013 është marrë me studime për historinë e Çamërisë

Ka botuar “Kryengritja e Kurbinit dhe Dom Nikollë Kaçorri” tek “Studime Historike”

“Politika e shtetit grek për dëbimin e popullësisë çame në vitet 1914-1928 dhe qëndresa  shqiptare” tek “Studimet Historike”.

 “Aneksimi i dhunshëm i Çamërisë nga Greqia dhe lufta e shqiptarëve për mbrojtjen e saj” (Me bashautor Prof. Dr. Pëllumb Xhufi) tek “Studimet Historike”.

Studiuesi i ka dhënë lexuesve shqiptar, studiuesve vendës e të huaj,gjuhëtarëve, studentëve dy libra shumë të vlefshëm “Dom Nikoll Kaçorri, Feja dhe Flamuri” dhe “Çamëria nëpërmjet kronikave të kohës 1902-1940”.

Në periudhën 1965-1990 bashkëpunëtor me të gjitha organet e shtypit shqiptar duke botuar qindra artikuj për ngjarje historike dhe figura të shquara të Rilindjes Kombëtare Shqiptare si “Një këngë të kohës së Lidhjes Shqiptare të Prizrenit”, “
Çamëria, fakte të vërteta dhe të stisura”(replikë me historianin grek, Llambros Baliciotis), “Përgjigje greko-amerikanit (Geixh)”, “Musa Demi dhe qëndresa çame 1800-1947”, “Çamëria, studime historike-sociologjike”, “Roli i Nikollë Kaçorrit dhe klerit katolik në Lëvizjen Kombëtare Shqiptare”, “Çështja çame dhe integrimi evropian” (bashkautor).

Në këto 20-25 vite të pasrënies së sistemit komunist në Shqipëri çdokush i interesuar ka pasur mundësi të lexojë e të mësojë shumë të dhëna nga historia mes tjerash edhe për figurën e Dom Nikollë Kaçorrit apo edhe për Çamërinë. Kanë folur historianë e studiues, apo edhe personazhe që e kanë jetuar fillimin e shekullit 20. Kanë folur konsuj e klerikë, politikanë e diplomatë. Ndokush e shumëkush ka hyrë në objektet e ndaluara të kultit, në arkivat e klerit, në arkivat e shtetit shqiptar dhe në ato të huaja. Kemi ndenjur me çam e kemi dëgjuar histori të shumta për: figurave të mëdha të patriotizmës shqiptare, ngjarje të vërteta të mbijetesës çame; data historike; krime nga qarqet shoviniste greke; dëbimet e dhunshme masive; histori të dasmave e vajeve, martesave dhe edukimeve; histori luftrash dhe miqësish; këngë, balada, gojëdhëna. Shumë në këto 25 vite. Ndoshta aq shumë sa për një moment kemi besuar se dimë çdo gjë. E vërtetë është gjithçka nëse këtij informacioni i janë bashkëngjitur materialet, studimet, shkrimet, intervistat, replikat, hulumtimet e gazetarit dhe të studiuesit Hajredin Isufi. Plot 50 vite studim për Çamërinë dhe Rilindasin e madh Kaçorri. Aq sa ka bërë vend në bibliotekat e studiuesve dhe akademikëve më në zë shqiptarë, grek, italianë, anglezë, amerikanë. Pedagogë e lektorë shkencorë, historianë dhe akademikë brenda e jashtë Shqipërisë e kanë përfshirë në enciklopeditë e tyre.
Gazetari
Hulumtimet në arkivat e shtetit shqiptar dhe në ato të huaja për të gjetur të dhëna lidhur me jetën dhe aktivitetin e figuarave patriotike të fillimit të shekullit 20 e shtynë Hajredin Isufin drejt një rruge pa kthim. Materialet në hapat e para do i shërbenin për botime në gazetën “Adriatiku” me të cilën bashkëpunoi që nga viti 1965 dhe deri në 1990, kohë e ardhjes së demokracisë në Shëqipëri. Por jo vetëm për kaq pasi Isufi shkon edhe më tej, duke menduar të merrej me studime të mirëfillta sidomos për figurën e Dom Nikollë Kaçorrit dhe Çamërinë. Gazeta asokohe kishte pak gazetarë, rreth 3-4 të tillë, ndërsa bashkëpunimi me studiues, historianë, intelektualë si Skënder Lila, Moikom Zeqo, Sofo Afezolli e të tjerë i bënte mjaft produktive dhe cilësore faqet e saj. Isufi kujton se për një periudhë të gjatë kohe, në disa vite madje, mbulonte faqen 4 të gazetës e cili i kushtohej tërësisht rubrikës patriotike. Durrësi në lëvizjen kombëtare dhe figurat patriotike e intelektuale të kohëve të ndryshme ishin objekt i gazetarit Hajredin Isufi. Kryeredaktori Hamdi Sallaku, për të cilin gazetari e studiuesi Isufi ruan konsideratë shumë të veçantë, i kishte caktuar të kërkonte figuara të lëvizjes kombëtare deri në vitet 1920; S. Afezolli rrokte të njëjtën tematikë për periudhën 1920 e në vijim duke futur edhe epokën e Luftës dhe M. Zeqo mbulonte në gazetë përgjithësisht arkeologjinë dhe herë pas here Lëvizjen Kombëtare. Shkrimet e Isufit ngjallën interesim gjithandej ndaj iu kërkua bashkëpunim nga gazeta e revista si “Studime Historike”, “Monumentet e kulturës”, “Bashkimi”, “Zëri Popullit”, “Oshëtima maleve”, gazeta Krujës, Vlorës… gjithnjë duke shkruar vetëm për figurat e lëvizjes kombëtare. Më shumë se 250 shkrime i janë kushtuar pikërisht këtyre figurave duke i bërë një shërbim shumë të mirë kohës dhe vlerësimit të periudhës së lëvizjes kombëtare në Durrës. Hajredin Isufi pati fatin e veçantë pasi jo vetëm u njoh, por edhe shkëmbente informacione, materiale, studime me personalitete të historisë. Kështu udhëheqës për monografinë që do i shërbente si temë mbrojtjeje kishte Akademikun Kristo Frashërin dhe drejtori Institutit të Historisë Stefanaq Pollo. Ndërkohë do të ketë bashkëpunëtorë emra të mëdhenj të studimeve historike si: Shaban Sinanin, Pëllumb Xhufi, Hamit Boriçi,Kaliopi Naska të gjithë me tituj Prof. Dr. ndërsa kësaj liste do i shtohen edhe studiues e akademikë të huaj të cilët në punimet dhe studimet e tyre i janë referuar disa herë studiuesit Hajredin Isufi. Puna tij është përqendruar në studime për historinë, monografi për Lëvizjen patriotike në Durrës, figurat e Rilindjes Kombëtare çame, kryeqendrat çame, figura e Domë Nikollë Kaçorrit. Duke hyrë në të tilla arkiva gazetari Hajredin Isufi ka vënë re se Durrësi në ato vite ka pasur edhe shumë intelektual që shkruanin në media. “Durrësi ka histori interesante dhe për këtë arsye jam dashuruar shumë pas Durrësit”,-shprehet ai. Duke u ndalur tek emrat e disa publicistëve më të njohur të kohës thotë se ata shkruanin në disa gazeta edhe jashtë vendi duke përdorë disa pseudonime. Konkretisht ka kujtuar emrin e publicistit Agustin Sereqi të Rilindjes Kombëtare Shqiptare që shkroi me pseudonimin “Shqipja”, “Shkambi Durrësit”. Stef Kaçulini, mbështetur në atë që ka nxjerrë nga akrivat gazetari Isufi, rezulton të jetë krahu i djathtë i Dom Nikollë Kaçorrit, figurë e madhe politike dhe me influencë që shkruante me pseudonimin “Qeleshebardhi”. Pas tij rendit Mihal Ramën, vëllanë e Kristaq Ramës shkrimet e të cilit botoheshin në Bukuresht në vitet 1902-1904 me inicialet M.R. Edhe publicisti Sali Nivica ka përdorë shpesh tjetër emër, ndërsa Sulejman Kadiu shkruante duke vënë në vend të emrit pseudonimin “Pellazgu”.

Pa kthim…
E dinte shumë mirë se mund të shkelte në “bishtin e gjarpërit” siç e thotë vet studiuesi, megjithatë nuk u tërhoq. Arkivi shtetit shqiptar, arkivi Institutit të Historisë ishin të mbushura me detaje e të dhëna lidhur me figurën e Dom Nikollë Kaçorrit. Letërkëmbime me autoritetet kishtare, letërkëmbime me veprimtarë të çështjes kombëtare; shkrime për mbrojtjen e gjuhës shqipe; shkrime për shkollat shqipe; nisma për organizim kryengritjesh popullore për një Shqipëri ta pavarur deri edhe këngë popullore historike të mbledhura e bënin interesant emrin e Dom Nikollë Kaçorrit. Studiuesi Isufi pohon se brenda kësaj figure flinte miti i idesë së atdheut të lirë: iluminist, misionarë, klerik, dijetar, kryengritës, njeri i kuvendeve. Informacione, ditare, letërkëmbime, shkresa e dokumente shumë interesante edhe për ditët tona, e shtynë Isufin të mos i shqitet kësaj figure deri sa të shterrte çdo gjë. Me gojën e kyçur dhe pa rënë në sy të askujt, me kokën ulur mblodhi e mblodhi pambarim. Isufi ishte i bindur se kishte hyrë jo vetëm thellë, por edhe në rrugë të rrezikshme. Emri i Dom Nikollë Kaçorrit, krahut të djathtë të Ismail Qemalit në Pavarësinë e 1912, nënkryetar i Qeverisë së Vlorës, qe fshirë qëllimisht nga doktatori Enver Hoxha. Por tek Hajredin Isufi pushteti i Dom Nikollë Kaçorrit ishte më i fortë se frika e një persekutimi të mundshëm dhe ndëshkimi të pamëshirshëm nga regjimi kohës. “Figura tij sa vinte e më bëhej më interesante: prift tolerant; klerik që hynte e dilte dhe që ndihmonte çdo familje katolike e muslimane në Durrës pa më të voglin diferencim; intelektual me lidhje shumë të forta me figura të mëdha si Dërvish Hima, Toptanët, Ismail Qemalin, Mustafa Krujën, Sali Nivicën, Stef Kaçulini, Miss Durham, Baroneshën Fon Godin e shumë të tjerë. Nuk ndahesha dot prej tij. Isha i bindur se me këtë punë që bëja në fshehtësi po shkelja bishtin e gjarpërit…”,-kujton studiuesi Isufi. Edhe pse nuk ka bërë provë për ta lënë punën në mes, disa herë e ka çuar në mendje dëmin që do i sillte vetes dhe familjes një punë e tillë plot rreziqe. Për të shpëtuar nga tundimet e mëdha, Isufi vendos të konsultohet me Akademikun Kristo Frashëri. Studiuesi shkonte shumë mirë me profesorin e nderuar dhe për shkak të miqësisë dhe besimit të plotë i tregon fije për pe gjithë atë që kishte bërë në fshehtësi brenda në dosjet e arkivit të shtetit dhe të Institutit të Historisë. Ai kishte mundur të depërtonte shumë thellë dhe kjo falë ndihmës së Frashërit e Pollos të cilët kishin dhënë të gjitha garancitë për korrektesën e studiuesit Isufi. Për të nuk kishte asnjë lloj kufizimi. “Pa mik nuk hyje kurrë dot në arkivin e shtetit dhe në atë të Institutit të Historisë. Edhe po të hyje nuk merrje gjë pasi dosja të vinte me 5 faqe më së shumti nga dhjetra e dhjetra që kishte. Unë e pata fatin të kisha mik Akademikun Frashëri dhe drejtorin e Institutit të Historisë, Pollon. Ata morën përsipër të më krijonin privilegjin pa të cilin do e kisha fare të pamundur të zbuloja të pathënat e mëdha dhe interesante”,-kujton ato vite studiuesi Isufi. Në dorën e tij ranë edhe dosje të klasifikuara. Sa më shumë zhytjet, aq më shumë pikëpyetje ngriheshin, përgjigjen e të cilave as që mund ta kërkonte ndokund. Akademiku Frashëri dhe drejtori Studimeve Historike Stefanaq Pollo përmes rrëfimit të studiuesit bëhen dëshmitarë të asaj që kishte ndodhur me dosjet e arkivës. I pari i bën të qartë Isufit se nuk mund të bëhej një monografi e plotë për Durrësin e fillimit të shekullit 20 pa i shkuar deri në fund figurës së klerikut e intelektualit Dom Nikollë Kaçorri, por se në atë periudhë historike e politike nuk duhej guxuar të bëhej publike çdo gjë. Frashëri e këshillon të presë për ta botuar më vonë si libër më vete. Ndërkohë, për të shmangur çdo të papritur, drejtori Institutit Pollo, i sugjeron që nga i gjithë materiali të merrte 20 faqe dhe studimin ta dërgonte për botim tek “Studime Historike” që botohej nga Akademia e Shkencave. Kjo ishte mundësi e mirë për t’i prerë rrugën se keqes.

Studiuesi

Mjafton të kujtojmë për lexuesin se libri “Feja dhe Flamuri: Dom Nikollë Kaçorri” ka recenzent Prof. Dr. Shaban Sinanin dhe redaktor shkencor Prof. Dr. Pëllumb Xhufin, kurse vepra tjetër titulluar “Çamëria ndërmjet kronikave të kohës 1902-1940” ka recenzent Prof. Dr. Shaban Sinani, Prof. Dr. Hamit Borçi dhe Prof. Dr. Gazmend Shpuza. Bëhet fjalë për vepra shterruese dhe që janë mbështetur tërësisht në kritere shkencore gjatë gjithë punës studimore. Për 15-20 vite nuk la dosje arkivi pa kaluar në dorë për të nxjerrë në dritë në mënyrë sa më të plotë figurën e klerikut Dom Nikollë Kaçorri. Zelli dhe disiplina për të bërë studim serioz dhe tërësisht mbështetur në metodologji shkencore e shtynë të zgjidhte edhe problemet. Dom Nikollë Kaçorri në materiale nga shtypi huaj apo burimet e informacionit austriake dhe grek dilte në këndvështrime deri të kundërta. Studiuesi pohon se grekët e shanin si propagandistë në shërbim të austohungarezëve dhe kundër propagandës greke, kurse austrohungarezët ishin të pakënaqur pasi kleriku shqiptar i shërbente lëvizjes kombtare shqiptare dhe austrohungarezët nuk e dëshironin fare kundërshtimin që u bënte kleri katolik propagandës së tyre në vitet 1910-1912. Studiuesi e kishte të pamundur të kërkonte arkivën e famullisë e cila zbardhte shumë pikëpyetje, ndërsa interesimi për një klerik si Dom Nikollë Kaçorri e bënte edhe më të rrezikuar punën e nisur. Kleriku ishte në krye të sanxhakut të Durrësit që kishte 5 kaza: Durrësin, Shijakun, Tiranën, Krujën dhe Kavajën. Materialet për këtë sanxhak i dhanë mundësi të mësonte e të ndante mënjanë shumë dokumente të rëndësishme. Intuita e shtyn për të gjetur e studiuar në arkiv emra të tjerë katolikësh dhe intelektualësh me influencë në Durrës të cilët detyrimisht jepnin informacion të larmishëm për Dom Nikollë Kaçorrin. Njëri ndër ta është edhe patrioti Stef Kaçulini prej të cilit vilet shumë material,një pjesë falë edhe kujtimeve e fotove që janë ruajtur nga Dr. Kaçulini dhe Aurel Kaçulini. I bindur se kishte mbledhur çdo gjë për figurën e klerikut, iluministit dhe dijetarit Dom Nikollë Kaçorri e mbylli dosjen dhe e la mënjanë. Herë pas here vetëm se e shfletonte për ta lexuar e për të rifreskuar apo shtuar diçka pasi nuk bëhej fjalë për botim. Për herë të parë nisi të interesohet për këtë figurë në vitin 1965, ndërsa në vitet 1980-1983, pasi një pune mbi 15-vjeçare, e mbylli këtë histori. Dhjetë vite më pas, në kohën që në Shqipëri ndodhi përmbysja e sistemit, nisur edhe nga këshillat e Akademikut Kristo Frashëri i hyri punës për ta sistemuar dhe për ta botuar. Studiuesi asokohe po merrej me Çamërinë, studimin për të cilën e la përkohësisht mënjanë deri në përfundim të veprës për Kaçorrin.Sot studiuesi po merret itensivisht dhe me shumë zell me çështjen e hebrenjve duke e lokalizuar vështrimin në marrëdhëniet e hebrejve të Korfuzit e të Janinës në shkëmbimet tregtare me krahinat e Çamërisë. Janë të dhëna interesante që sot për sot janë në dorën e rishikimit dhe sistemimit për t’u botuar së afërmi.

Çamëria

Gjithë jetën është marrë me Çamërinë: trevat, luftëtarët, patriotët, atdhetarët, kulturën,gjuhën, objektet e kultit dhe ato arsimore,fiset e mëdha dhe dyert më në zë, bashkëjetesën fetare, marrëdhëniet me Greqinë…I është dashur të mbajë qëndrim dhe t’u përgjigjet historianëve, gjuhëtarëve, akademikëve të huaj kryesisht grekë që qëllimisht shtrembëronin historinë dhe faktet historike. Kryeqendrat çame janë objekt më vete për studiuesin Hajredin Isufi. Ka përfunduar historikun për Margëlliq e Filat dhe ka në dorë Paramithinë. Në botim gjendet studimi historik me dokumentacion kryesisht të huaj (italian, grek, amerikan, anglez, austrohungarëz) dhe shqiptar për vitet e luftës 1939-1945 në Çamëri dhe rrethinat e saj. Në Çamëri për herë të parë ka shkuar në vitin 1989. I pari studiues dhe i pari çam që kthehej për të parë trojet që nga koha dëbimit të dhunshëm. Hyri me pasaportë, ndryshe nga herët e tjera të mëpasme. Bashkëshortja shuante mallin, kurse studiuesi vëzhgoi, takoi, fotografoi dhe intervistoi sa mundi e ku mundi nëpër Çamëri. E shfrytëzoi këtë vizitë për tre muaj jo vetëm për të shkarkuar tërë atë mall çam të grumbulluar në krahëror, por edhe për t’i bërë një nga shërbimet më serioze historisë çame. E shfrytëzoi shumë mirë ftesën e një të krishteri shqiptar që jetonte në Çamëri dhe që ishte miku të atit të tij. Shkoi gjithandej, fshat më fshat e qytet më qytet, në çdo shtëpi e kullë deri në Sul. Isufi tregon se fshatra të tërë ishin shkretuar nga braktisja e madhe, shtëpitë e vjetra ishin shembur e djegur. Mbi 1000 foto dëshmojnë shumë. Ato e të tjera materiale do i duhen për punën e nisur, për shkrimin e historikut të çdo fshati, për evidentimin e shkatërrimeve të shtëpive, xhamive, puseve, sarajeve, kullave, krojeve. Premton se do të bëjë edhe një album.Këtë shumë shpejt. Është në dorën e fundit të sistemimit. Studiuesi thotë se në shtëpitë e të krishterëve në Çamëri ka gjetur foto e relike interesante, ndër ta ka mësuar vendin ku janë ekzekutuar shumë atdhetarë e patriotë të lëvizjes rilindase çame siç është vrasja e pabesë e figurës së shquar çame e Jasim Sadikut në vitin 1942. Hajredin Isufi tërhoqi vëmendjen e studiuesve vendës e të huaj. Shumë aktiv në sesione shkencore në Tiranë, Durrës, Dibër, Gjirokastër, Arqipeshkvi. Gazeta, revista, radio, televizione të ndryshme brenda e jashtë Shqipërisë kanë qenë shumë të interesuara të dëgjojnë rrëfimet, gjykimet, hulumtimet, konkluzionet e studiuesit Hajredin Isufi. Ndërsa kjo ka bërë mirë dhe ka shëndoshur shumë gjëra të bërë keq në historinë e regjimit të kaluar apo edhe në gjykimet e njëanshme të kancelarive dhe akademive të huaja, për vet studiuesin pati anët e saj jo të mira. Isufi ka shkuar në Çamëri edhe pas vizitës së tij të parë, por me një ndryshim të madh nga ajo e vitit 1989. Studiuesit i është dashur të ndjekë rrugë të fshehta, të udhëtojë drejt Italisë për të marrë lundrimin e gjatë nga Bari drejt Igumenicës dhe që andej për të hyrë në zemër të Çamërisë. Botimet studimore dhe tryezat në radio e televizione si dhe shkrimet reaguese ndaj nacionalizmave greke ia kanë mbyllur portën legale për të hyrë në vendlindje. Hajredin Isufi në kuadër të 100-vjetorit të Pavarësisë qe ndër drejtuesit kryesorë të dy sesioneve shkencore për kontributin e Durrësit në Lëvizjen Kombëtare Shqiptare.

Reagimi

Të gjithë të pakënaqur me studiuesin Hajredin Isufi, ndërsa vet Isufi është e pakënaqur me të gjithë ata që kanë qenë e janë pjesë e superstrukturës. I është dashur t’i japë përgjigje grekoamerikanit Geixh përmes një artikulli të botuar në gazetën “Koha jonë” për shpifjet dhe të pavërtetat e mëdha dhe të qëllimta. Të njëjtën gjë bëri edhe me historianin grek Llambros Baliciotis lidhur me stisjen e historisë për Çamërinë. Gazeta “Koha jonë” në vitin 2002, përmes gazetarëve që kishte në Greqi ndërmjetësoi për një debat publicistik mes Akademisë së Shkencave të Shqipërisë dhe asaj greke për marrëdhëniet greko-shqiptare në shekullin 19-20. Katër figura akademikësh grekë u bënë pjesë e botimit të shkrimeve dhe njëri prej tyre qe Baliciotis me funksion kryetar i Institutit të Minoriteteve në Greqi. Pala shqiptare kishte akademikët dhe studiuesit Arben Puto, Paskal Milo, Hajredin Isufi dhe Koli Xoxe. Balciotis e hapi debatin me temën e një studimi 2.5 faqe gazete për çështjen çame nga lashtësia deri në Luftën e Dytë Botërore. Studiuesi Isufi thotë se në disa aspekte ai i binte ndesh historisë, ndërsa e vlerëson si studiues të moderuar. Përgjigjen për trajtimin e pavërtetë ia jep në gazetë Hajredin Isufi dhe çdo gjë mbështetur në të dhënat serioze dhe të paanshme të historianëve grek. Bashkë me qëndrimet shkencore të tyre Isufi vendos edhe referencat nga akrivat dhe bibliografitë amerikane e angleze. Kaq është dashur dhe studiuesi grek Baliciotis të tërhiqej. Edhe sot, studiuesit grek sa hërë që merren me çështjen çame dhe me Çamërinë mbështeten dhe referohen në studimet e Isufit duke e cituar atë. Akademikja Elefterie Manda në universitetin e Selanikut ka botuar një libër për Çamërinë lidhur me shpronësimin dhe shkëmbimin e popullatës greke me atë turke në vitet 1923-1928. Pedagogia disa herë citon studiuesin shqiptar Isufi duke mos i rënë asnjëherë ndesh. Po ashtu në bibliotekën e Departamentit Amerikan dhe në universitetin e Harvardit studimet e Hajredin Isufit janë prezente sa herë që diskutohet Çamëria. Edhe libri me dokumente angleze për Çamërinë ka referenca të Isufit, ndërsa studiuesi Shaban Sinani bën vlerësime shumë pozitive për të në librin e tij për hebernjtë në Shqipëri. Ndërsa Isufi tashmë ka zënë vend shumë të rëndësishëm për librin kushtuar figurës së madhe të Pavarësisë, Dom Nikollë Kaçorrit dhe çështjes çame, vet studiuesi ka reagimet e tij dhe pakënaqësitë të shprehura në mënyrë publike. Temperamenti i qetë, kultura e gjerë, ndjenja e tolerancës, vetpërmbajtja dhe të tjera cilësi nuk kanë mundur të mbajnë të frenuar shpërthimin e indinjatës së tij lidhur me atë që po ndodh në këto 25 vitet e fundit me emrin e iluministitit, atdhetarit dhe figurës kryesore të Pavarësisë, Dom Nikollë Kaçorri.

Vigjelent në çdo gjë, i ka lënë shije jo të mirë organizimi ceremonisë së varrimit të eshtrave të kësaj figurë kombëtare në një arkë dhe me një karrocë,  “Sikur të ishte peshkatar i vrarë”,- shprehet Isufi. Studiuesi gjykon se edhe sot shoqëria, politika, historiografia shqiptare nuk është ende e shkëputur nga paragjykimet komuniste. Ai kujton se shesheve, rrugëve, bulevardeve, universiteteve u janë vënë edhe emra të njërëzve anonim, ndërkohë që Rilindasi i shquar Dom Nikollë Kaçorri i cili qe nënshkrues i Pavarësisë, nënkryetar i Qeverisë së Vlorës dhe pjesmarrës me armë në dorë në kryengritjen e Kurbinit nuk gjendet askund. “Mjafton që dikush të ketë e të jap pesë lekë atij që është në pushtet dhe bën kë të dojë figurë, i jep titull e grada, emrin e tij e vendos ku të dojë: në shkolla e sheshe, në universitete e bulevarde”-pohon i revoltuar studiuesi Hajredin Isufi. Hulumtuesi i figurës së Rilindasit të madh ka pohuar se Kaçorri kishte dy parime: Fenë dhe Flamurin shqiptar dhe se çështja kombit ishte mbi çdo gjë për të. “Kush më shumë e meriton?”,-pyet studiuesi pa pritur që ndokush të marrë guximin të thotë një tjetër emër, i bindur se gjithçka që ka shkruar e ka thënë për këtë emrët më madh të kombit e ka nxjerrë nga botime e libra, artikuj e kujtime, letra e ditare, burime austriake e osmane, arkiva shqiptare e ato të Vatikanit, nga shtypi kohës dhe letrave të mëvonshme.

Isufi: Çamëria tokë e lashtë shqiptare, çamët autoktonë, atdhetarë dhe fisnikë

Çamët, një popull trim e fisnik, që ka provuar dhunën e pushtuesve turq e genocidin fashist grek deri në ikjen e dhunshme nga trojet e tyre shqiptare, ende vuajnë padrejtësitë që janë bërë në kurrizin e tyre. Ndonëse përballë një fati tragjik, ata kurrë nuk e kanë harruar dhe nuk reshtën së punuari e luftuari që dita e rikthimit në tokën e tyre të jetë sa më e afërt. Kjo dëshirë që nuk shuhet kurrë por shtohet çdo ditë, është dhe një apel për të ndrequr padrejtësitë ndaj shqiptarëve, një apel për ndërkombëtarët që heshtën përballë fatit tragjik të një populli dje, e nuk po bëjnë atë që duhet bërë sot, që minimalisht, atyre shqiptarëve fisnikë, tu jepen të drejtat elementare të mohuara. Historia e Çamërisë dhe çamëve, është një histori e pasur trimërie e qëndrese, është një histori dhimbje e shprese… Historiani i njohur Hajredin Isufi, nuk ka reshtur ndër dekada për të zbuluar të vërtetën e historisë çame që është e ‘gjallë’ dhe e pasur në arkivat vendase e të huaja, por dhe në kujtimet e pashlyera të atyre të moshuarve që provuan mbi shpinë genocidin e pa shembullt të shovinistëve grekë… Në një cikël shkrimesh, historiani Isufi do të sjellë për lexuesit e ‘Dita’-s  dokumente të arkivave e dëshmi të protagonistëve të historisë së Çamërisë e banorëve të saj…

ETNICITETI I POPULLSISË ÇAME

Për të përcaktuar etninë e shqiptarëve të Epirit, në radhë të parë duhen marrë në konsideratë përshkrimet për etnografinë e Epirit. Ato janë publikuar bollshëm, sidomos në fund të shek. XVIII, në shek. XIX e gjatë shek.XX. Kjo gjë mund t’i atribuohet më shumë famës së Ali Pashë Tepelenës si qeveritar i Epirit, vali i Janinës që në vitin 1778. Për të argumentuar këtë, po sjell disa dokumente zyrtare. “Çamëria është një krahinë që shtrihet në anën perëndimore të Epirit. Rrethet kryesore të saj janë Filati, Gumenica, Parga, Margëlliçi, Paramithia e Preveza. Në veri kufijtë e saj shkojnë deri në zonën e Delvinës, në jug kufizohet me gjirin e Artës (Prevezës), në perëndim laget nga deti Jon, kurse në lindje ndahet prej pellgut të Janinës nga malet e Olliçikës e të Llakës. Është një krahinë mjaft e begatë me fusha, si fusha e Frarit apo me kodra të buta e të përshtatshme për kultivimin e ullirit e të agrumeve”. (Burimi: Chr. Soulis, Tzamouria, “Megale Ellenike Enkyklopedia “Pyrsos”, vëll.23, Athinë, 1933, f.405; Fjalori Enciklopedik shqiptar, Tiranë, 1985, f. 149-150; A. Gobincau, Deux estudes sur la Grece moderne, Paris, 1905, f.113; V.Z. Mollossos, Dhromologion tes Hellenikes, Chresonesou, Tom.I, Athinë 1878 e pasim, f.4; A.Philippson, Thesalien und Epirus Reisen und Forschungen in ndrdlichem Griecheland, Berlin, 1878, f222-228; P. Xhufi – H. Isufi, Aneksimi i dhunshëm i Çamërisë nga Greqia dhe lufta e shqiptarëve për mbrojtjen e saj, në “Studime Historike”, Tiranë, 1996, nr.l-4,f.7; H. Holland, Thessaly, Macedonia, London, 1819. Vargun e dëshmive, që shkruajnë për shtrirjen e Shqipërisë së Poshtme, do ta mbyllim me dëshmitë e dijetarit anglez Ë.M. Leake, i cili ishte si konsull i Britanisë së madhe në Janinë në dhjetëvjetëshin e parë të shek.X!X, (1807- 1810), shkruante se “Kufijtë e Shqipërisë në bregdetin e Epirit arrijnë deri në Prevezë”. Ë.M. Leake, Researches in Greece, London, 1814, f. 156.’Sp. Mouselimi, Istorikoiperipatai ana ti Thesprotia, 1976, f.41).

TË HUAJT PËR ÇAMËRINË

Të huajt i tërhiqte një kureshtje e fortë drejt Epirit, për shkak të ngjarjeve që zhvilloheshin aty, nën frymëzimin e një qeveritari të ri dhe të një populli të vogël e të panjohur shumë deri atëherë. Të gjithë autorët që u morën me çështjen e çamëve, pohojnë prerazi se ata janë shqiptarë dhe i njësojnë me suliotët. Për të ilustruar këto pohime, do të përmendim një varg veprash të autorëve të huaj, disa prej të cilëve janë përkthyer pjesërisht e pasqyruar në revistën “Dituria” të Lumo Skëndos. Në atë revistë njihemi me një material të bollshëm si dhe shënime të nxjerra nga veprat e autorëve të huaj, ku pasqyrohet etnia shqiptare e banorëve të Çamërisë. Trajtimin e problemit etnik për popullsinë e Epirit në mesjetën e hershme për mungesë të dhënash burimore e vështirëson problemin. Midis burimeve historike që hedhin dritë për problemin që trajtojmë është me interes të përmendim një dokument venedikas të vitit 1210 i cili bën të njohur se kontinenti përballë Korfuzit banohej nga shqiptarë (arbanense).  Autorët e kësaj periudhe qofshin ato grekë apo të huaj shënojnë edhe për shtrirjen e Shqipërisë së Poshtme. Kur bëhet fjalë për Çamërinë, Thesprotinë e lashtë, në shek.XIII, burimet e kohës e evidentojnë me emrin “Vajenetia”. Çamëria më 1204 njihej si njësi e vogël administrative e Themës së Durrësit dhe e Arbërit dhe herë si Themë më vete.(Burimi: Shkëlzen Raça, Shtegtimet dhe ngulmimet e shqiptarëve në Greqi, shek.Xlll-XVl, Prishtinë, 2004, f. 70). Në fillim të shek.XIII, mitropoliti Naupaktet, Apokauki shënonte kufirin ndarës ku flitej gjuha greke, në veri deri në Grebene, sipas Apakaukut jetonin “bashorefenët”. Historianët e lashtë si Tuqidi, Efori, Straboni, Skimni e gjeografët e tjerë të lashtësisë kishin treguar, që kundrejt grekëve, epirotët ishin “barbarë” (jo helenë). Turqididi thotë dhe e përsërit pa pushim se epirotët janë “barbarë”, pra të huaj, se ata flasin një gjuhë të pakuptueshme për grekët. Anuk ishte Herodoti që i konsideronte epirotët dhe maqedonasit të huaj? Të njëjtën gjë ‘thonë dhe Straboni dhe Plutarku. Madje Demosteni lëshonte shigjeta therëse kundër ushtarëve të Filipit të Maqedonisë.(Burimi: Mithat Frashëri, Çështja e Epirit, Tiranë, 1998, f.30.). Gjeografi francez Malte Brum për Epirin thotë: “Epirin, të gjithë autorët grekë e përjashtojnë nga Greqia. Kantonet e tij kryesore, thotë Siraboni, kanë qenë në Kaoni, Thesproti dhe në Mollosi. Straboni dhe Plutarku na kujtojnë se epirotët flisnin një gjuhë të veçantë…”(Burimi: Rechus, Gjeografia Universale, Paris, 1875, vëll.l, f.185).  Shqipëria identifikohej pikërisht me Epirin dhe gjuha shqipe vetë thirrej gjuha epirote (lingua epirotika).

Më tej:”Është me rëndësi të theksohet se në gjysmën e parë të shek.XIV shqiptarët gjendeshin brenda Epirit të vjetër, krejt afër “Vajenetisë”, në Çamëri e Pargë dhe ata, popullonin hapësirën mes dy lumenjve Kalama-Aheron.(Po  aty).

KRONIKAT GREKE: ÇAMËRIA ËSHTË SHQIPTARE!

“Kronika e Janinës” dhe “Kronika e Tokove”, dy burime të çmuara për historinë e Epirit në shek.XIV-XV, i përmendin shqiptarët si element i vetëm masiv që popullojnë Epirin. Autori anonim i “Kronikës së lokove”, kur flet për zonat e banuara në të gjithë drejtimin e Pargës-Paramithi-Janinë apo Artë-Janinë shpreh qartë karakterin etnik shqiptar të popullsisë. Kujtojmë se si përfaqësues të etnisë shqiptare, familjet e mëdha shqiptare Shpatajt dhe Zenebishët në vitin 1304 pronat e tyre i shtrinin në brezin bregdetar midis Himarës, Gjirokastrës dhe Prevezës. Ndërsa si përfaqësues i etnisë shqiptare në fund të shek.XIV dhe në çerekun e parë të shek.XV përmenden dhe Mazarekët të vendosur në një vend në rrethinat e Margëlliçit. Një dokument nga arkivat e Perandorisë Osmane mbi regjistrimet e popullsisë në vitin 1431, përmendet edhe fshati Mazërrek, në afërsi të Margëlliçit në Çamëri me 25 shtëpi.(Burimi: Imalçik Halil Suret Defter-i Samak Arvanid, Lib.I, Ankara, 1954).

DËSHMI TË AUTOKTONISË

Mazarekët rreth vitit 1380 pasqyrohen në burimet historike si fis i fuqishëm politik dhe ushtarak. Pronat e tyre kishin një shtrirje të gjerë në hapësirën çame dhe juridiksioni i tyre që ishin nën kontrollin e Mazarekëve ishte ndërmjet Pargës dhe Ajdonatit (Paramithisë) Burimi: Shkëlzen Raça, Shtegtimet dhe ngulmimet e shqiptarëve në Greqi, shek.Xlll-XVl, Prishtinë, 2004, f. 79). Panajot Aravantinoi shkruan për Mazarekët se shquheshin si luftëtarë trima dhe kundërshtarë të vendosur kundër despotatit të Janinës, Izeu Boudelmontit, afer Dhivrit në Çamëri. (Burimi:Pan. Aravantinou, Hronographia…, Vëll.Il, f.44, 105). Siç shihet që në fillimet e shek. XIV formacionet e feudalëve shqiptare në Shqipërinë e Poshtme dhe prania e shqiptarëve në Epir ishte absolute. Karakterin etnik shqiptar të popullsisë së Epirit do ta pohojë edhe një dokument i fillimit të shek. XV në të cilin bëhej fjalë për gjendjen etnike të Epirit kur sundimtari i tij u bë konti italian Karl Toko. Aty ndër të tjera thuhet: “…sundoi ai në të gjitha anët e vendit (Epir), i cili në kohëra të vjetra ka qenë i ndarë në fise:Etolët, Akarnananët, Thesprotët, Mollosët, Kaonët… etj. Këta fise të vjetër e të shumtë që në të kaluarën kishin burra shumë trima, tani i ka pushtuar një varfëri… Por edhe tani ai (Epiri) banohet nga shqiptarët, popull i lirë, që jetojnë të shpërndarë në grupe të vogla ose në fshatra, por që të gjithë ndryshojnë prej grekëve, qoftë nga gjaku qoftë nga gjuha.(Burimi:P. Xhufi, artikull i përmendur). Viset në jug të maleve Akrokeraune e deri në gjirin e Artës, mbi bazën e përbërjes etnike shqiptare përfshiheshin nën emërtimin “Shqipëri” (Albania). Kështu, “Albania” e quajnë dokumentet e shek.XIV krejt pjesën kontinentale përballë ishujve të Korfuzit deri poshtë gjirit të Ambrakisë në derdhje të lumit Akeloos.(Burimi i mëparshëm).

DOKUMENTE TË VENEDIKUT

Emigrimi i shqiptarëve nga Epiri drejt tokave greke që nisi në gjysmën e parë të shek. XIV sado e madhe që të ketë qenë, shkruan Pëllumb Xhufi, Epiri prapëseprapë mbeti edhe pas kësaj treve shqiptare. Në vitin 1444 dokumentet venedikase flasin për një rimëkëmbje ekonomike shqiptare në Epir. Nga portet Epirote të Frarit, Pargës e Gumenicës niseshin drejt Venedikut e Raguzës sasi të mëdha gruri. Në këto dokumente popullsia e rretheve të Pargës, Margëlliçit dhe Janinës quhej shqiptare. (Burimi: Versuch einer Guschichte von Parga, Heinrich Mercy Sohn Verlang, Pragë, 1908, f.18,19, 21, 30: P.Xhufi, artikull i përmendur).

Në vitin 1555 Belon du Mans vizitoi vendet e Epirit dhe konstatoi popullsinë shqiptare të atij vendi. Së fundi, gjeografi i njohur turk Piri Reisi, i fundit të shek. XV – fillimi i shek. XVI duke përshkruar bregdetin Jonian, pohon qartë se popullsia e viseve të Pargës ku ai u ndal posaçërisht, ishte shqiptare.(Burimi:Dokumente dhe materiale sipas librit të udhëtimit të admiralit osman Piri Reis në: “Studime historike”, nr.3, 1981, f.224).

DEFTERI TURK

Përkatësia etnike e shqiptarëve në Çamëri e gjen pasqyrimin e vet në Defterin e hollësishëm osman të sanxhakut të Delvinës, të vitit 991 (1583), ku janë regjistruar emrat e kryefamiljarëve të qendrave të banuara, qyteteve e fshatrave. Duke shfletuar fletët e këtij defteri vihet re se shumë kryefamiljarë mbajnë emra të krishterë të fushës onomastike shqiptare, si: Lekë, Gjin, Zhupë, Gjon, Nik, Dedë, Gjeta, ose emra të krishterë të trajtës së shqiptarizuar si Pavël, Vasil, Kol, Pal, Jorgo, Kosta, Andrea, Dhimo etj..(Burimi: F. Duka, Realiteti etnik i Dropullit, në “Studime historike “, Tiranë, 1991, nr.3-4). Nga ky defter po publikojmë për herë të parë antroponiminë e disa fshatrave të qytetit të Filatit dhe Paramithisë. Në fshatin e Keskës 100% të kryefamiljarëve mbajmë antroponiminë shqiptare. Fshati Koskë(në Filat), në vitin 1583, kishte 182 kryefamiljarë, fshati Guyrrëz 34 kryefamiljrë, fshati Imlahor (varej nga Parithimia-Ajdonati), në vitin 1583 kishte 42 kryefamiljarë, etj…

Mund ta shtrinim edhe më shumë listën emërore të kryefamiljarëve në fshatrat e qytetet e Çamërisë nga defteri osman, por nuk e pamë të arsyeshme, sepse listat do të ishin të njëjta me emra të krishterësh katolikë në trajtën e shqiptarizuar. Sidoqoftë, prania në regjistrat osmane e emrave karakteristikë dhe ekskluzivisht shqiptarë, vërteton konkluzionin e përgjithshëm se popullsia e Çamërisë i përkiste etnisë shqiptare.

TOPONIME SHQIPTARE

Sipas këtyre regjistrimeve kadastrale të shek. XVI (Regjistrimi i Delvinës dhe Regjistrimi i Janinës i vitit 1583) del se shtrirja e vendbanimeve shqiptare ishte e dendur dhe me antroponimi të pastër shqiptare. Popullsia shqiptare në hapësirën e Çamërisë, krahas antroponimisë thjesht shqiptare, kishte krijuar dhe toponimi shqiptare dhe këtë e hasim në krahinën e Paramithisë, të Sulit, të Margëlliçit, të Gumenicës e të Pargës si në emërtimin e fshatrave ashtu dhe të vendeve si psh fshati Ledhës në Gumenicë, fshati Rrapëz e Zeri në Pargë, ose emrat e fshatrave: Gardhiq, Vreshta, Grikohor, Grika, Morfat, Spatharat, Sharat, Nëneshat, Lopës, Mazërrek, Kuç, Currile, Luarat, Ninat, Markat. Historiani grek, Jani Llambridis, kur shkruan për Sulin, shtrirjen dhe kufijtë e tij, përmend një varg toponimesh që janë thjeshtë shqiptare si fshati Vilë, Balla, Dora, Çifliku, Kukuli, Lugati, Birbili, Gorrica, Kodër, Qafaetj.(Burimi:(Jani Llambridis, Epirotika Meletimata, Athinë, 1904, f.7,8,9, 12 e në vazhdim). Gjuhëtarët kanë arritur në përfundimin se elementi fjalëformues ‘at’ lidhet me prapashtesën ‘ates’, e cila takohet në emra fisesh ilire si Labeates, Dokleates etj. Në disa fshatra të Çamërisë brez pas brezi në shekuj janë ruajtur toponime malesh, prenjsh, fushash, luginash e arash si toponime të pastra shqipe si p.sh. “Mali i Glatë” (në fshatin Dramës), “Lisi i Lorit”, “proi i Thellë”, “Palo Vreshtat”, “Gropa e Madhe”, “Bira e Vllahut”, “Nënshkëme”, “Hora”, “Guri i Bardhë”, “Bota e Bardhë”, “Burimet”, “Bregu i Angjelit”, “Klishëza”, “Mulliri i Fikut”, “Shegëza”, “Kodrëza e Vidhit” etj.

GENOCIDI FASHIST GREK

Nië vitet që pasuan, Qeveria Greke, nisi t’i intensifikojë veprimet e saj antishqiptare në fillim pushtimin e Çamërisë me forcaushtarake dhe më pas me përpjekje për spastrimin etnik të shqiptarëve myslimanë nga Çamëria. Ndërkohë Athina pas shpërnguljes me dhunë të çamëve nga bandat e Napolon Zervës dhe të forcave qeveritare greke për të shuar e zhdukur çdo gjurmë të etnisë shqiptare në Çamëri, ka ndryshuar toponiminë e fshatrave  duke i zëvendësuar ato me emra grek. Kështu p.sh. fshatin Gurrëz e kanë emërtuar me emrin “Palokastro e Sipërme”, fshatin Picar në “Aetos”, Koriqanin në “Ahllavia”, Skupicën në “Kestrin”, Lopsin në “Asproklisi”, Spatarin në “Trikofor”, Galbaqin në “Elia”, Dolanin në “Jeroplatanos”, Peshtanin në “Kriovrisi”, Smokovinën në “Sikohor”, Salicën në “Llaka”, fshatin Vreshta në “Andelia”, Kuçin në “Poliner”, Arvenicën në “Argjirotopos”, Nistën në “Foskamilia”, Arpicën në “Perdhika”, Volën në “Sivota”, Rrëzanjin në “Shën Ajia”, Rrapëzën në “Ajthusa”, Vrastovën në “Palokastro”, Kurtesin në “Mesovun”, Mininën në “Nerajdha”, Curilën në “Kalithea”, Ledhëzën në “Lladohor”, Varfanjin në “Parapotam”, Koshovicën në “Shën Maria”, Luaratin në “Katovother” etj. Sado që të përpiqet administrata greke për të zëvendësuar onomastikën e emrave të fshatrave në Çamëri, që është aq e lashtë sa vetë autoktonia e shqiptarëve në ato troje, çami në breza do ta gjejë pa vështirësi tokën, fshatin e të parëve të tij, pavarësisht nga emërtimet që ka. Regjistri i Janinës (1583) e shtrin zonën e përhapjes së vëndbanimeve shqiptare dhe popullsinë e tyre autentike shqiptare edhe në zonat periferike të Epirit. Kështu p.sh. nga Defteri i Janinës mësojmë se në nahijen e Prevezës, që përfshinte dhe Prevezën, Kravarin me fshatrat e saj, antroponimia e vendeve si Zallonga, Shapata, Likursi, Karula, Zermeni, Nikolic, Zerni, Flambur, Poliofor, është një antroponimi e pastër dhe pa asnjë mëdyshje shqiptare. Të dhënat që përmendëm provojnë se Çamëria daton nga Mesjeta dhe hyri në kohën e re si një trevë thellësisht shqiptare.

 ---

Historiani Hajredin Isufi

Hajredin Isufi ka lindur në Çamëri (në fshatin Rrezanj – Gumenicë) më 25 dhjetor 1935. Më 1962 u diplomua në Universitetin e Tiranës, Fakulteti i Histori – Filologji. Ka punuar si arsimtar. Që nga viti 1964, është marrë në vijimësi me studime për historinë e Çamërisë. Ka punuar si bashkëpunëtor i jashtëm në Institutin e historisë, Tiranë. Ka botuar librat: “Kryengritja e Kurbinit dhe Dom Nikollë Kaçorri”, “Studime Historike”, 1986, “Politika e shtetit grek për dëbimin e popullsisë çame në vitet 1914-1928”,  “Studime Historike, 1993 (1-4), Tiranë 1997”, “Aneksimi i dhunshëm i Çamërisë nga Greqia dhe lufta e shqiptarëve për mbrojtjen e saj” (bashkautor me prof. Dr. Pëllumb Xhufin), etj…

Që nga viti 1965 e deri në vitin 1990 ka bashkëpunuar me të gjitha organet e shtypit shqiptar dhe ka shkruar qindra artikuj për ngjarje historike dhe figurat e shquara të Rilindjes Kombëtare Shqiptare, Ndër ‘to mund të përmendim: “Një këngë të kohës së Lidhjes Shqiptare të Prizrenit”, Drita, Tiranë, 15 mars 1981; “Çamëria, fakte të vërteta dhe të stisura”, Koha Jonë’, 13 tetor 2002 (replikë me historianin grek, Llambros Baliciotis); “Përgjigje greko-amerikanit (Geixh). Koha Jonë, 16 dhjetor 2002; “Musa Demi dhe qëndresa çame 1800-1947″, Tiranë 2002, është monografia e tij e parë; “Çamëria, studime historike-sociologjike”, Tiranë 2006; “Roli i Nikollë Kaçorrit dhe klerit katolik në Lëvizjen Kombëtare Shqiptare” (në “Çështja Çame dhe integrimi evropian”, Tiranë 2005 (bashkautor), etj….


Përgatiti për botim: Kujtim Boriçi  (DITA)

July 2, 2014

Zhvillimi i arsimit në Çamëri


“SOT ÇELMË KËTU, ME SHUMË LAVDËRI, NJË SHKOLLË SHQIP”
“Këtu në Prevezë tashti...zunë të mësojnë shqipen. Pa na duhen abetare të mëdha dhe të vogla se, sa herë që i flasim ndonjë shqiptari për nevojën e shqipes, na kërkon abetare. E, kur s' kemi t'i apim, helmohemi".

 Nga: Prof. Murat Gecaj, publicist e studiues-Tiranë
 Ashtu si kudo në vendin tonë edhe në krahinën e Çamërisë u bënë përpjekje të shumta për përhapjen e mësimit shqip dhe për çeljen e shkollave në gjuhën amtare. Kështu, në vitet e fundit të shekullit të 19-të, atdhetari Rexhep Demi e bashkërendoi punën me Sabri Prevezën (1862-1929), me synimin kryesor përhapjen e shkrimit të gjuhës shqipe në të gjithë Çamërinë. Kështu, u dendësua edhe puna për shpërndarjen e librave dhe të gazetave shqipe, si në Çamëri dhe në Shqipërinë e Jugut. Vetëm në Prevezë, Sabriu u kishte mësuar shkrimin e leximin shqip disa bashkatdhetarëve. Më 1899, ai i shkruante shoqërisë "Dituria" të Bukureshtit, me të cilën mbante lidhje të vazhdueshme:

"Duhet të zgjojmë ata mëmdhetarë, që gjenden në gjumë e të mos i trembemi Fizanit dhe Bosforit, se posa u trembëm këtyre...s' fitojmë gjëkafshë, andaj duhet të kemi guxim e shpejtim në shërbesë të mëmëdhesë, sa që të fitojmë qëllimin. Këtu në Prevezë, tashti...zunë të mësojnë shqipen, pa na duhen abetare të mëdha dhe të vogla. Se, sa herë që i flasim ndonjë shqiptari për nevojën e shqipes, na kërkon abetare. E, kur s' kemi t'i apim, helmohemi".

Sabri Preveza, si shumë atdhetarë të tjerë të penës e të pushkës, u përfshi nga vala e kryengritjeve të mëdha antiosmane të viteve 1910-1912, që çuan në shpalljen e Pavarësisë së Shqipërisë, më 28 Nëntor 1912. (Më 1925, i ndjekur nga shovinistët grekë, ai u vendos në Sarandë, ku dhe vdiq).

Po tërë kjo veprimtari atdhetare e arsimore tërhoqi vëmendjen e qarqeve shoviniste dhe iu kundërvunë përhapësve të shqipes. Ashtu si në krahinat e tjera të Shqipërisë, ata u vërsulën me ashpërsi edhe ndaj atdhetarëve në Çamëri. Më në fund, në vitin 1900 e arrestuan Rexhp Demin, në Filat dhe e dërguan në Janinë, qendra e vilajetit. I kontrolluan shtëpinë, sidomos për të gjetur libra shqipe, gjë që për shovinistët përbënte faj të rëndë. Librat e gazetat shqipe, që iu gjetën, ia morën të gjitha. Për "krimin", që kishte bërë, ky atdhetar u mbajt dy vjet në burgjet e mykura të Janinës. Por edhe aty ai nuk u tërhoq nga puna e tij e frytshme për mësimin e shqipes. Në bashkëpunim me nxënësin e tij, Qamil Çami, themeluan një shoqëri të fshehtë, në të cilën bënin pjesë me dhjetëra nxënës. Ajo mori emrin simbolik "Vëllazëria".
Rexhep Demi(1864-1929)
Ndër synimet kryesore të anëtarëve të kësaj Shoqërie, ishte mësimi i gjuhës amtare shqipe. Kështu, pas përgatitjeve të duhura, u arrit që më 7 shtator 1908, në Filat, të çeleshin dyert e një shkolle fillore në gjuhën shqipe. Në një telegram, të dërguar nga Musa Demi, thuhej: "Me gaz të madh u japim një sihariq se sot çelmë këtu, me shumë lavdëri, një shkollë shqip dhe bëmë disa fjalë mëmëdhetarisht".(Gaz. "Lirija", Selanik, 14.09.1908, faqe 2). Afërsisht, po në atë kohë u hap një shkollë tjetër shqipe në Luros të Çamërisë. Mësuesit e parë të shkollës së Filatit ishin: Qamil Izet Çami, drejtor e mësues dhe Hamit Demi, mësues. Shpejt ata morëm masa dhe për kurse mbrëmjeje, ku të rriturit mësonin shkrim e këndim shqip. Reaksioni i armiqve ishte i madh, ndërsa vendosmëria e mësuesve dhe e prindërve ishin për ta vazhduar me çdo çmim punën e nisur. Për këtë gjë, mësues Qamili shkroi edhe disa vargje, në të cilat shprehej me entusiazëm: "E hapën e u gëzuan (shqiptarët, shkollën),/ grekët e djallit u helmuan,/ çami, bir' i astritit/ i dha dërrmën moraitit". Vështirësitë për libra e mjete mësimore ishin të shumta. Por vetë mësuesi Izet Çami punoi për përkthimin e materialeve të duhura nga gjuha frënge. (Ibrahim D. Hoxha, gaz. "Çamëria", 18.04.1991, faqe 6)

Veprimtarinë e tij, në shërbim të arsimit kombëtar, Qamil Çami e vijoi më tej, duke bërë të mundur ngritjen e një shkolle të mesme shqipe, po me qendër në Filat. Ndër të tjera, aty do të përgatiteshin mësuesit e rinj për të hapur shkolla shqipe, kryesisht në Jug të Shqipërisë. Gjatë kësaj periudhe, ai bashkëpunoi me shtypin e kohës, sidomos me gazetën "Zgjimi i Shqipërisë", që dilte në Janinë dhe shkroi vjersha me temë atdhetare. Tërë kjo veprimtari i egërsoi shovinistët, të cilët e vlerësuan "njeri të rrezikshëm", e pushuan nga puna dhe e internuan në një fshat, afër Edirnesë. Megjithatë, nuk iu bind urdhërit, por rroku armët, doli në mal dhe u bashkua me çetat kryengritëse. Pas shpalljes së Pavarësisë, u vu me të gjitha dijet e aftësitë e tij në shërbim të arsimit kombëtar. Mori pjesë aktive në Revolucionin e Qershorit 1924 dhe e caktuan drejtor shkolle në Konispol. Më pas, e transferuan mësues në fshatra të Beratit dhe më 1930 në konviktin "Çamëria"-Sarandë. Por, pas tre vjetësh, kur Qamili kishte dhënë aq shumë për Atdheun e arsimin në gjuhën shqipe, vdiq në Tiranë, në moshën 48-vjeçare.
Në vazhdim të punës së bërë, në pranverën e vitit 1910 funksiononin disa shkolla shqipe, përveç asaj të Filatit e Mallakastrës së Çamërisë. Të tilla ishin shkollat në: Konispol, Ninat, Koskë, Janjar, Konicë e Mazarek. Në shkollën Mesare të Leskovikut ishte mësues Haki Glina, intelektual "mjaft i njohur midis atdhetarëve". Detyrën e mësuesit shëtitës për fëmijët çamë e kryen disa intelektualë atdhetare, ndër të cilët u dallua Hamza Tatzati e të tjerë. E njohur është dhe ndihmesa, që dha atdhetari Dervish Hima në verën e vitit 1911. Ai grumbulloi "të holla për të themeluar shkollë shqipe në Filat të Çamërisë", për të cilën shkruante se: "Kjo shkollë do të jetë shumë e dobishme për ne dhe unë po përdor gjithë vullnetin tim dhe gjithë energjinë time për të arritur suksesin e saj". Përpjekje u bënë dhe për hapjen e shkollës së Janjarit. Për shkollat shqipe në Filat u caktua si përgjegjës Qamil Efendiu, por në punën e tij i dolën shumë pengesa nga autoritetet qeveritare.

Në Prevezë u kërkua me ngulm që mësimi i shqipes të futej, përveç idadijes, edhe në shkollat fillore turke. Të papërtuar në përhapjen vullnetarisht të mësimit të gjuhës amtare te fëmijët e të rriturit u treguan intelektualët atdhetarë Qamil Çami, Musa Demi e të tjerë. Atdhetarët shqiptarë shtruan detyrë përgatitjen e mësuesve të shqipes në shkollat pedagogjike, që u menduan të hapen në Margëlliç e Janinë. (Dr. Apostol Pango, Sarandë, 28.02.1999).
Pra, gjatë viteve 1908-1912, ashtu si në krahinat e tjera, mësimi i shqipes në Çamëri mori përhapje edhe jashtë dyerve të shkollave shqipe. Sali Filati (Çeka) shkruante kështu: "Çamëria sot mori një lëvizje përparimi. Ky çip i vjetër i Shqipërisë ngreh gjerdhet nga kopështrat e diturisë dhe sheh bilbilët, lulet, fatbardhësinë e qytetërimit".(Gaz. "Korça", nr. 9, 20.05.1910).

Në vitet e mëvonshme, mësimi në gjuhën amtare shqipe në krahinën e Çamërisë u përball me rrethanat e vështira historike, që u krijuan si pasojë e shpërguljeve masive të atyre banorëve, larg trojeve të tyre të stërlashta shqiptare. Megjithatë, kudo që i çuan valët e jetës, në zemrat e tyre mbeti kurdoherë e gjallë dhe pashuar dashuria për shkronjat dhe fjalën e ëmbël shqipe.

June 27, 2014

Në 70-vjetorin e tragjedisë çame


Në 70-vjetorin e tragjedisë çame

Për të mos harruar shqiptarët e Çamërisë që u vranë nga forcat greke, ja një përmbledhje e raportimeve të burimeve shqiptare dhe atyre greke që vërtetojnë masakrat ndaj njerëzve të pafajshëm

Para pak kohësh, duke lexuar librin “Margariti” (Athinë 1989, f. 125), shkruar nga Tula Stefanidhu (Malakata), më tërhoqi vëmendjen një letër tronditëse, e shkruar me dhimbje, dashuri e plot humanizëm… Është një letër-mesazh, ku shpaloset drama e popullsisë çame, që u bë pre e nacionalizmit ekstrem grek, që u penalizua në masë, që nga fëmija i pafajshëm e deri te plaku i pafuqishëm dhe i sëmurë. Tula Stefanidhu (Malakata) u flet bashkëkombësve të saj, troket në ndërgjegjen e trazuar të atyre që bënë krime monstruoze, apelon për drejtësi e humanizëm, rikujton të pafajshmen, motrën e saj çame, miqësitë e ndërprera nga dhuna mizore…

Ja përmbajtja e letrës, përkthyer nga historiani i ndjerë Petrit Demi:

Bashkatdhetar që kthehesh nga Shqipëria! Mos ke mësuar vallë për motrën time? Si ne, çame, nga vendet tona është. Jam e pikëlluar. Asgjë nuk di pas kaq shumë vitesh që kanë kaluar. Bashkatdhetar! Ti, që je kthyer para do kohe nga Shqipëria, mos vallë e di nëse rron ende motra ime e dashur? Ishte truppakë, sygështenjë. E bukur. E martuar së vogli. Bijë e vetme mes katër vëllezërve. Dhe s’kishte mbushur motin që kishte lindur një vajzë. E pamësuar ishte me vështirësitë e jetës. Të vogla, ktheheshim në ovorua dhe loznim me guralecë. Në sterenë e madhe ulnim kokat dhe thërrisnim të dëgjonim jehonën e zërave tanë. Motmoti besimi nuk na ndante, kisha dhe xhamia na bashkonin. Një miqësi e lashtë i lidhte familjet tona.

- Ta ketë duruar rrugën e mërgimit?

- Mendoj se po, jeton – përgjigjet zemra e përmalluar. Por, vitet kalojnë pa lajme dhe gjithçka e bren dyshimi dhe ankthi.

Dhe ja, dyzet e ca vjet më pas, nga Shqipëria vjen një letër e përmortshme, bukur shkruar nga vëllai i madh.

Në fillim për të afërmit pyet: Kush rron? Kush nuk është më? Dhe në fund vijnë vuajtje pa fund:

“Sapo lamë vatrat tona, rrugës na vdiq motra jote. Ishte vetëm njëzet vjeç. Dhe nuk vonuan ta ndiqnin e bija dhe i shoqi.

Vdiq edhe i ndjeri baba me gjyshen. Të pambaruara qenë lotët e hidhërimit para se të arrinim të çlodheshim diku”. Letër e kobshme! Kaq vjet zemërdredhur, kaq vjet dyshimet largoja.

O Zot! Sa të tmerrshëm, sa të neveritshëm gjakatarët, tiranët, paranoitikët që vunë popujt të vriten dhe nuk i lanë të rrojnë me dashurinë e zemrën për njëri-tjetrin. (Marrë nga libri i Tula Stefanidhu (Malakata): “Margariti”, Athinë, 1989, f. 125).

Si u vranë 2771 shqiptarë të Çamërisë

Masakra më e egër ndaj shqiptarëve myslimanë u bë nga ushtarët grekë që nuk bënin më pjesë në formacionet ushtarake më 27 qershor 1944, në zonën e Paramithisë, ku forcat e Ligës Republikane Greke (EDES) të gjeneralit Zervas hynë në qytet dhe vranë rreth 600 shqiptarë myslimanë, burra, gra dhe fëmijë, shumë prej të cilëve u përdhunuan dhe u torturuan para vdekjes. Sipas dëshmitarëve okularë, të nesërmen, një batalion tjetër i EDES hyri në Parga, ku u vranë 52 shqiptarë të tjerë. Më 23 shtator 1944 u plaçkit qyteti Spatar dhe u vranë 157 veta. Gra të reja dhe vajza u përdhunuan dhe ata burra që mbetën gjallë u grumbulluan dhe u dërguan në ishujt e Egjeut. Në bazë të statistikave që jep shoqata “Çamëria” në Tiranë, gjatë goditjeve që janë bërë në vitet 1944-1945, në fshatrat çame janë vrarë gjithsej 2771 civilë shqiptarë dhe konkretisht si më poshtë: në Filat dhe rrethinat 1286, në Igumenicë dhe rrethinat 192, në Paramithia dhe rrethinat 673 dhe në Parga 620. Janë plaçkitur dhe djegur 5800 shtëpi në 68 fshatra. Në një listë të hollësishme të humbjeve materiale përfshihen 110.000 dele, 24.000 bagëti të trasha, 250000 kv grurë dhe 80.000 kv vaj ushqimor, të cilat arrijnë në 11 milionë kg grurë dhe 3 milionë kg vaj ushqimor. Si rezultat i këtyre goditjeve, llogaritet që 28.000 çamë të jenë larguar për në Shqipëri, ku u vendosën në periferi të Vlorës, Durrësit dhe Tiranës.

Kush i kreu masakrat në Çamëri?

Gjenocidi kundër popullsisë çame është një krim kundër njerëzimit, një spastrim i egër etnik, i cili jo vetëm nuk u ndëshkua asnjëherë, por u kalua në heshtje nga qarqet ndërkombëtare. Vetë ministri i Jashtëm grek, dikur Guvernator i Janinës, në verën e vitit 1913, deklaronte: “Mos ushqeni asnjë iluzion. Edhe në rast se do të jemi të detyruar (nga Fuqitë e Mëdha) të braktisim Epirin, ne nuk do të lëmë asgjë nga pas, veçse tokë djerrë. Çdo gjë që ngrihet mbi këtë tokë do të rrafshohet”. Pra ishte një strategji e mirëmenduar dhe obsesive. Qeveritarët dhe zyrtarët e lartë grekë justifikohen me të ashtuquajturin “bashkëpunim i çamëve me fashistët dhe nazistët”, por në fakt e kundërta është e vërtetë: Bashkëpunimi i forcave të djathta greke me nazistët. Ja faktet: Gjermanët ngritën në Athinë Qeverinë Kuislinge të Ralisit. Anglezi M. Mazower, në librin “Inside Hitler’s Greece 1941-‘44”, Londër 1993, thotë: “Në Athinë anëtarë të EDAS-it nën komandën e Zervës hynë në shërbim të batalioneve të shërbimit të krijuara nga gjermanët për të mbajtur rregullin e qetësinë. Anglezët këmbëngulën që Zerva të ndërpriste lidhjet me Qeverinë Kuislinge, por ai vazhdonte me ta. Në shtabin gjerman ai mbante një oficer ndërlidhës dhe bëri me gjermanët një armëpushim disamujor. Janë pikërisht këto veprime që Zerva kishte dorë të lirë për masakrat në Çamëri.

Nga disa autorë grekë pohohet se masakrat në Çamëri u kryen nga banda të armatosura dhe jo nga ushtri të rregullta. Por edhe bandat njiheshin nga qeveria greke. Kështu historiani grek Jorgos K. S. Kallanxhis, shprehet: “Çamët nuk u përndoqën dhe u vranë nga ushtri të ligjëruara të qeverisë greke, por nga forcat e andartëve grekë, të cilët dëgjuan dhe u udhëhoqën nga një komandë e frontit të Lindjes së Mesme. Këtu duhet të pranojmë që jo të gjithë çamët ishin bashkëpunëtorë të armikut, mirëpo qëndrimi i më të fortit dhe i shumicës mori poshtë edhe të tjerët. Pasuritë e çamëve u shtetëzuan, si parashikon ligji për bashkëpunëtorët, kurse të tjerët braktisën pasuritë”.

Carl Kalmer Hart, përfaqësues i SHBA-së në Tiranë më 1945, në përgjigje të letrës së ambasadorit grek, thotë: “Më tregoni një grek që ndien shqetësim për një shqiptar dhe unë do t’ia raportoj Muzeut të Historisë së Natyrës si specien më të rrallë antropologjike që ekziston”.

Joseph Jakobs, shef i Misionit Amerikan në Shqipëri (1945-1946), shkruan: “Në mars të vitit 1945, njësi të forcave të shpërndara të Zervasit kryen një masakër ndaj çamëve në zonën e Filatit dhe praktikisht e spastruan atë nga pakica shqiptare. Sipas të gjitha të dhënave, që kam mundur të mbledh mbi çështjen çame, në vjeshtën e 1944-s dhe gjatë muajve të parë të 1945-s, autoritetet e Greqisë veriperëndimore kryen goditje të egra, duke dëbuar rreth 25.000 çamë, banorë të Çamërisë, nga shtëpitë e tyre. Ata u ndoqën deri në kufi, mbasi iu grabit toka dhe prona. Autoritetet greke miratuan më pas një ligj që sanksiononte shpronësimin e pronave të çamëve, duke iu referuar bashkëpunimit të bashkësisë së tyre me forcat pushtuese të Boshtit, si një arsye kryesore për marrjen e këtij vendimi”.

Këto vitet e fundit, albanologu i shquar, Robert Elsie, në një pjesë studimi të botuar më titullin “Shqiptarët çamë të Greqisë sipas dokumenteve të panjohura”, shprehet: “Forcat britanike, për të siguruar bregdetin jonian për furnizimet e tyre ushtarake, lejuan komandantin vendas Zerva (1891-1957) të pushtonte rajonin”.

Le të sjellim në vëmendje disa nga studimet dhe qëndrimet e historianëve dhe studiuesve grekë.

Jani Sharra në librin “Istorias tis Periohis Igumenicas”, f. 642 (viti 1985), thotë: “ …Nuk kemi sot të drejtë të mos zbulojmë disa të vërteta të pakundërshtueshme dhe siç duam të dënojmë vrasjet dhe krimet e pushtuesit e të myslimanëve keqbërës, aq më shumë do të na duhet të dënojmë krimet dhe vrasjet e fuqive të ashtuquajtura të çlirimit si dhe keqbërjet e elementeve kristiane” (f. 629). Sharra shpreh edhe një zhgënjim të italianëve, të cilët mendonin se çamët do t’i kishin në krahë. Ai thotë: “Italianët u zhgënjyen me minoritetin shqiptar në Greqi. Shumë pak çamë u rreshtuan në njësitë fashiste italiane”,(f.603-4) kurse çamët u rreshtuan me forcat e ELLAS-it.

Jani. G. Sharra, në fq. 668 të këtij libri, shkruan: “Më 27.6.1944 andartët hynë në Paramithi; bishat përbërëse të tij u vërsulën bishërisht mbi popullatën e pambrojtur. Njerëzia ia dhanë vrapit të ndjekur nga breshëritë e plumbave; në mesditë rrugët, rrugicat, oborret dhe kopshtijet ishin mbuluar prej gati 700 kufomash, ndër to edhe ajo e myftiut, Hasan Abdullah Mulazimit, dhe burrave të tjerë më të rëndësishëm, ndër to edhe të plot e plot grave dhe vajzave. Urrejtja që vlonte brenda tyre shpërtheu egërsisht mbi gratë, fëmijët, pleqtë e të pafajshmit. Kërdia, dhunimet, plaçkitjet, djegiet e keqbërësitë e tjera vunë vulën e tyre në çdo vend të Çamërisë. Tërë ç’kishin arritur të mbeteshin gjallë – kryesisht femra, fëmijë e pleq e plaka – u rrasën gati një mbi një nëpër bodrume. Të nesërmen e gjëmës në Paramithi (27.6.1944), EOEA-sitët hynë në fshatin Karbunar. As atje s’lanë kënd të gjallë nga sa zunë. Tërë çamërit që u gjetën në Karbunar, u vranë dhe u hodhën nëpër hendeqe: një nënë me 7 fëmijë si edhe të vegjël të tjerë, tri vajzat e Muharrem Agushit, nusja e Hodos dhe Ajshe Agushi” (fq. 669). “Pas dy ditësh EOEA-sitët arritën në Margëllëç; “e plaçkitën egërsisht; të vetmit që s’kishin mundur të mërgoheshin, ishin plaku Qamil i paralizuar prej vitesh dhe e shoqja e tij; i therën të dy brenda shtëpisë së vet” (fq. 699). (J. G. SH., “Istoria…”, fq. 669). Në fshatin Livadhar vranë Izet Lovidhen, të birin, të shoqen dhe të bijën në bahçen ku punonin. Ditët e fundit të korrikut 1944 grinë të 58 vetët që gjetën në Pargë, përfshi edhe myderrizin e qytetit, tok me familjen e vet: dy të bijtë, të shoqen dhe të bijën. Në Volë vranë këdo që zunë, kurse në fshatin Skrropjonë të Margëllëçit femrat e familjes të Sako Banushit i përdhunuan dhe pastaj i thelëzuan. Në fshatin Kastrizë shuan të 16 pjesëtarët e 2 familjeve, të vetmet familje myslimane në atë fshat: të Halil Rustemit e Hasan Sulçes; grinë burrat dhe në vijim përdhunuan për tri ditë rresht vajzat dhe gratë, njëra nga të cilat disa muaj shtatzënë. Pasi ishin velur me kënaqësitë e veta shtazarake, gratë në fjalë dhe fëmijët e tyre i shpunë në vendin e quajtur “Tre Ullinjtë” dhe i vranë. “Haziz Hate Shabìnin, të vetmin që arritën të kapnin në fshatin Shulash, e pushkatuan aty pranë, në vendin e quajtur ‘Gropa e Mihailidhit’. Kufomën e Mehmet Abazit që kishte vdekur para dy muajsh e qitën nga varri dhe e tërhoqën zvarrë nëpër rrùgët e fshatit. (J. G. Shàrra, “Istoria tis….”, fq. 699). J. G. Sharra shkruan më poshtë: “Masakrat në Paramithi dhe thellimi i keqbërësive nuk linin asnjë dyshim se, po të donin të mbijetonin si popull, duhej të çrrënjoseshin”. Ndërsa në fq. 670 të “Istoria tis…” vëren: “Kush donte të jetonte, duhej të linte truallin e shenjtë të atdheut të vet, shtëpinë, pasurinë dhe të merrte rrugën e mërgimtarit”. Në fq. 665 të veprës së vet, po ky autor shkruan: “Tabloja që paraqitnin ishte rrëqethëse dhe e vajtueshme…mijëra vetë: burra, gra, fëmijë, pleq e plaka në një vargan kilometrash të ngjashëm me një gjarpër në lëvizje e arixhinj në pamje, me dhimbjen dhe keqardhjen në fytyrat e tyre, të ngarkuar me çka kishin mundur të merrnin me vete, ecnin nëpër udhën që koniunkturat fatkeqe me veprime të paramenduara u krijuan kaq pësime çnjerëzore dhe të ashpra”.

(J. G. SH., “Istoria tis…”, fq. 673). Ndërsa në fq. 670 të veprës së tij të përmendur Sharra shkruante: “Në Çamëri u shkelën ligjet e njerëzimit dhe u njollos historia e saj nga këto hordhi njerëzish të egër”; ndërsa në fq. 672 vëren: “Këto ishin përfundimet e politikës së urrejtjes së fesë dhe të politikës së çmendur të EDHES-it; ata, pasi vulosën me gjak, lot e rrënime fatin e të dy bashkësive, patën si përfundim çrrënjosjen e çamo-shqiptarëve nga toka e të parëve të tyre, nga shtëpitë e pasuritë e tyre…”.

Studiuesi tjetër i njohur, Niko Zhangu, në veprën e vet “Imperializmi anglez dhe qëndresa kombëtare 1940-1945”, shkruante: “Sikur shqiptarët çamë të ishin kriminelë, do të zhdukeshin të gjithë fshatrat e krishterë të Thesprotisë rreth fshatrave shqiptaro-çame”. Duke folur mbi masakrat në Paramithi, ndër të tjera ky autor vëren: “Barbarizëm në Paramithi. Historia ditët që vijuan fsheh fytyrën e vet nga turpi”. Niko Zhangua shënon: “…ata që kapeshin nëpër fshatra, kaloheshin në thikë; nuk bëhej përjashtim as për fëmijët, gratë e të sëmurët. Shpëtonin vetëm ca të pakë që kishin shumë para dhe lira flori, me të cilat riblenin jetën e tyre dhe iknin drejt kufìrit. Paturpësitë e poshtërsitë e EDHES-itëve vunë kudo vulën e njollës së zezë”.

“Erë e qelbur në shtëpitë e Sali Hafuzit, ku kishin mbyllur gra e fëmijë; vdekje fëmijësh, pamje rrëqethëse e grave myslimane që hiqeshin zvarrë e, edhe pse të uritura dhe të sfilitura, përdhunoheshin e rriheshin nga oficerët zervistë gjatë 6 muajve që u mbajtën të burgosura”. (“Actes agressifs du gouvernement manarcho-fasciste grecs contre l’Albanie”, Tiranë, 1947, kreu XIV, fq. 64-65).

Kronisti i Zervës: Mihal J. Miridhaqi, në librin “Agones tis Filisi i ethniqi Antistasi E DES-EQEA 1941-44 tomos B. J. Sidherisi”, Athinë 1952, tregon disa të vërteta p.sh.:

“Forcat e divizionit X kishin porosi të pastronin Çamërinë dhe njoftuan se si fillim ia arritën qëllimit, duke zënë Paramithinë” (f.191). “Për pastrimin e përgjithshëm nga çamët u ngarkua regjimenti i 40-të nën komandën e Agoros dhe Gallanit dhe 11 batalione të komandës së përgjithshme” (f.191). Më 7 gusht 1944, forcat e Divizionit X zunë fshatrat Margëlliç dhe Mazrek, që ishin mbështetja kryesore e turko-çamëve” (f. 192) “Këto operacione spastrimi i vëzhgonin përfaqësuesit e shtabit të Mesdheut pranë Zervës, togeri skocez Graham” (f.192). “Më 11 gusht 1944, Reoartet EO e EDAS-it spastruan kryesisht Çamërinë nga forcat e armatosura të turko-çamëve” (f.193-4). Miridhaqi flet edhe për takimin e Zervës në Athinë, me ish- kryeministrin Plastria: “Takimi u bë në Megali Vretania. Zerva i tha Plastirës: ne këtu kryetar, bëmë EDES-in, ngritëm dhe trupat andarte të EDES-it. Nuk e di nëse jeni dakord për të gjitha këto? Atëherë Plastira përgjigjet: “Shërbimin politik (d.m.th EDES-in) duhej ta bënit dhe mirë bëtë që e bëtë, por trupat andarte ama e dëmtuan Greqinë…”. Dhe Zerva pyeti: ne e dëmtuam Greqinë? Plastrira iu përgjigj: EDAS-i, ju dhe të tjerët, sepse dogjët edhe fshatrat, vratë dhe njerëz” (f.291-92”)

Si krenohej Napoleon Zerva për mizoritë e tij në letrën që i shkruante një miku

N. Zerva krenohet për mizoritë e tij në gjenocidin ndaj shqiptarëve të Çamërisë. Në letrën që i shkruante mikut të tij Jani Dani Popovitit, më 4 gusht 1953, ai thoshte: “Bëjua të qartë njerëzve se ne e kryem detyrën që na ishte ngarkuar për spastrimin nga Atdheu ynë të çamëve myslimanë, të cilët qëndruan 500 vjet mbi qafë të helenizmoit dhe ua bëmë të mundur malësorëve të zbresin në fusha” (S.Muselimi. “Istoriko Peripato ana ti Thesprotia”, Janinë, 1974). Në qeverinë e Athinës ishte ministër edhe N. Zerva. Më pas, në sajë të presioneve ndërkombëtare, sidomos të SHBA, pasi u zbuluan lidhjet e tij me nazistët, Zerva u detyrua të japë dorëheqjen nga qeveria greke. Megjithatë ai mbeti një “figurë e nderuar” nga autoritetet greke. Statuja e tij, me fytyrë e duar të drejtuar nga Shqipëria, qëndron në qendër të një prej qyteteve të Çamërisë martire.

Bashkëpunimi i Zervës me gjermanët është i provuar nga dokumentet gjermane si dhe nga shtypi grek i kohës dhe i pasluftës, i cili ka dhënë dhjetëra dëshmi në këtë drejtim. Nga arkivat sekrete të Vermahtit gjerman për Greqinë, zbulohet një marrëveshje bashkëpunimi midis Zervës dhe pushtuesve gjermanë që të godiste grekët e tjerë. Autori që ka publikuar këtë marrëveshje shprehet se “ekzistonte në thellësi një miqësi me ujkun”. Në dokumentin gjerman thuhet: “Gjatë natës së 1-2 shkurtit 1944, Zerva i parashtroi Komandës së Korparmatës XXII malore, me anën e një oficeri të plotfuqishëm propozimin për bashkëpunim mbi bazat që vijojnë: armëpushim, bashkëpunim në luftën kundër ELAS-it në azhurnim të vazhdueshëm mbi qëllimet e tij, mbi vetë pozitën e tij si dhe mbi forcat armike”.

Propozimi i Zervës iu parashtrua dhe të Plotfuqishmëve të Posaçëm të Rajhut për Europën Juglindore, ministrit Nojbaher. Përgjigjja ishte: të vazhdojmë tratativat deri sa të merret vendimi përfundimtar. Më 9 Shkurt 1944 u arrit aprovimi për marrëveshje lokalisht të përkufizuar… Kjo situatë vazhdoi deri në fillim të korrikut 1944. Forcat e Zervës në mars 1944 ishin rreth 10000 luftëtarë. Sipas marrëveshjes me autoritetet gjermane duhej të mbetej e lirë nga ushtria e Zervës një rrip bregdetar prej 10 km. Mirëpo më 3 Korrik 1944, trupat e Zervës e pushtuan zonën bregdetare pranë Pargës. Po ashtu, gjatë natës 6-7 Korrik filluan në befasi veprimet luftarake të trupave të Zervës kundër reparteve gjermane në perëndim të Artës dhe në rrugët Janinë-Artë dhe Janinë-Gumenicë. Siç shpjegohet në dokument, “ndryshimi i qëndrimit të Zervës nga marrëveshja e arritur me gjermanët ndodhi si rezultat i ndërhyrjes së oficerëve të ndërlidhjes aleate, të cilët morën përsipër vetë udhëheqjen e ushtrisë së Zervës. Madje thuhet se edhe urdhrin për sulm kundër gjermanëve e dhanë oficerët ndërlidhës të aleatëve. Nisur nga ngjarje të tilla, as edhe gjermanët nuk ishin të qetë për marrëveshjen që nënshkruan. Lajmet e shërbimeve sekrete gjermane konstatonin që në rast zbarkimi të aleatëve, EDES-i do të luftojë kundër gjermanëve, duke iu referuar udhëheqësit të EDES-it Papajoanu. Në gusht 1944, forcat zerviste arrinin rreth 21000 vetë.

Bashkëpunimi i Zervës me gjermanët, ishte dëshmuar edhe në Senatin Amerikan nga oficeri i ushtrisë amerikane me origjinë greke, Kouvras, më 31 mars 1947, duke e cilësuar atë si një kolaboracionist. Kouvaras i paraqiti Senatit një dokument shumë komprometues, i cili provonte marrëveshjen që ekzistonte midis forcave të armatosura gjermane në Epir dhe EDES-it të Zervës. Ky dokument ishte një memorandum i Shtabit të Përgjithshëm të Korpusit të 22 të Ushtrisë Gjermane. Tezën greke e hedhin poshtë edhe dokumentet diplomatike angleze të kohës, të cilat nuk mund të dyshohen për ndonjë tendencë antigreke, por përkundrazi për tolerancë ndaj aleatëve të tyre dhe në radhë të parë ndaj forcave të së djathtës, të cilat ishin pikëmbështetja e tyre. Kështu, sipas dëshmive të njërit nga zyrtarët e lartë të misionit anglez në Shqipëri, majorit Palmer, i cili kreu një udhëtim eksplorues në Greqinë e Veriut, nuk mohohet fakti që pati edhe rreth 700 veta nga radhët e popullsisë çame që luftuan në radhët e ELLAS-it kundër gjermanëve. Gjenocidin zervist për spastrimin etnik në Çamëri e konfirmonte edhe koloneli Monague Woodhouse, ish-kryetar i Misionit Anglez në Greqi, i cili thotë se “Zerva i ndoqi çamët nga shtëpitë e tyre në 1944… Dëbimi u krye me gjakderdhje të madhe. Qëllimi ishte dëbimi i popullsisë së padëshirueshme shqiptare nga vendi i vet”. Palmeri vë në dyshim pretendimin se spastrimi etnik i Çamërisë u krye për shkak të bashkëpunimit të kësaj popullsie me gjermanët, por si pjesë e strategjisë shoviniste të Greqisë kundër shqiptarëve.

Në të vërtetë, armiqësitë dhe konflikti nacional në Çamëri, kishin filluar këtu me aneksimin e kësaj treve shqiptare nga Greqia gjatë Luftërave Ballkanike. Shkaku themelor ka qenë politika sistematike antishqiptare dhe shkombëtarizuese e qeverisë greke dhe organizmave të ndryshme të saj.

Studimet greke që kanë pranuar gjenocidin ndaj çamëve

Një studim i paraqitur në vitin 2008 në Universitetin Pandio të Greqisë, nga një grup profesorësh grekë të këtij universiteti, është i pari që tregon për gjenocidin mbi çamët, nga një grup nëpunësish grekë. Numri i çamëve të dëbuar dhe të vrarë, që paraqitet në studimin grek, është më i madh edhe se numri që paraqet zyrtarisht Shoqata Politike Atdhetare Çamëria në historikun e saj. Studimi, i cili solli të gjithë debatin në vendin fqinj, pranonte gjenocidin grek mbi popullsinë çame, duke thënë se 770 çamë të Paramithisë janë ekzekutuar nga forcat e EDHES-it, vetëm për shkak të kombësisë së tyre. Për më tepër, në këtë studim thuhet se “50 mijë çamë të Epirit janë dëbuar ose vrarë nga Ushtria Revolucionare Çlirimtare Greke (EDHES, forcat e djathta të Greqisë për çlirim, krahas ELAS-it, që ishte komunist, në radhët e së cilës kanë luftuar edhe rreth 200 çamë) gjatë periudhës së Luftës së Dytë Botërore”.

Me gjithë presionet, pedagogët nuk pranuan të ndryshonin asnjë presje në studimin e tyre. Konstandinos Ciceliqis, një ndër hartuesit, tha se “nuk po flasim për çështje kombëtare, por për çështje historike dhe për fakte të dokumentuara, të cilat sot po i paraqesim”.

Ky është studimi i dytë grek, që pranon gjenocidin e çamëve. I pari është hartuar nga profesori grek i Universitetit Yale në Shtetet e Bashkuara, z. Stathis Kalivas, i cili në studimin e tij thotë ndër të tjera se “ky rast është padyshim një gjenocid”.

***

Popujt tanë kanë nevojë për mesazhe si ajo e znj. Stefanidhu… E ardhmja u përket këtyre mesazheve. Jam i bindur se zëri i Tula Stefanidhut (Malakata) nuk është i vetëm në Greqinë fqinje. Ne, ballkanasit, kemi nevojë për këto zëra, kemi nevojë për kodet e mirëkuptimit të popujve tanë.

N.M. - Gazeta Shqip

Chameria, 70 years later – we shall never forget


Ruben Avxhiu - Illyria

On this day, 70 years ago, General Napoleon Zervas, a former ally of the Nazis during the German occupation of Greece, entered the province of northern Greece, known as to Albanians as Chameria. A complete religious and ethnic cleansing ensued.


The troops the National Republican Greek League started with the town of Paramithia where they killed 600 people or practically everyone that they met, including women and children. The purpose was to instill sheer terror among the local Albanian ethnic population.

When the campaign ended thousands of civilians had lost their lives and the entire Albanian Muslim population was pushed beyond the Albanian border. They all had Greek citizenship, from 1913, when the Great Powers had decided to leave Chameria inside the Greek territory despite the fact that Albanians were the majority population in the area. However their rights were ignored and their properties were confiscated illegally.

“The Chameria Association in Tirana estimates that a total of 2,771 Albanian civilians were killed during the 1944-1945 attacks on Cham villages”, writes Robert Elsie, a scholar of Albanian history and literature.
Many women and girls of very young age were horrifyingly raped as their families watched. The sick and the old died of hunger, beatings and exhaustion.

The main responsibility for the crimes weigh on Zervas, the notorious general, who led the ethnic cleansing campaign, a Ratko Mladic of his time, however, by refusing to ever recognize and condemn the tragedy, Greece has owned and justified it.

It seems unbelievable that even today, 70 years later, the entire political spectrum of Greece refuses to recognize that a terrible injustice took place and that the victims and their descendants are owed an apology and a compensation.

The usual official justification for the ethnic cleansing in Chameria is that the Chams were collaborators of the Nazi occupation. While there were several Chams who saw the German occupation as chance to end the pervasive ethnic discrimination in the monarchic Greece, there were on the other side numerous Chams who joined the partisans and fought heroically against the Nazis.

It is preposterous of the Greek officials, scholars and even human right activists to sell the ethnic cleansing as some justified reaction to Nazi collaboration, when the very campaign of ethnic cleansing was designed and implemented by a Greek Nazi collaborator like Zervas.

There was not a country that was occupied by Nazi Germany that didn’t have collaborators, including Greeks and Albanians, just like they had partisans and other nationalist forces of the resistance.
Furthermore, politics cannot justify the mass rapes, the looting, the murder of the children, the illegal confiscation of private properties, some of which from the very Greek thugs who committed the crimes.
It is interesting how Greece continues to confront Germany about the crimes of the World War II and despite the fact that it has received billions in reparations it continues to press for more now that the country is facing a financial crisis. However, Greek history hides a few dirty secrets of its own.

Some of the children who saw the horrors, but survived the ordeal, are still alive today to testify. Enough documents, pictures and films are saved as proof of the massacres and the forced exile. A country that is a member of NATO and the European Union, of the most democratic and civilized part of the human race should have one standard in dealing with the past.

Those innocent children who faced abuse and were left homeless and orphans deserve to be addressed humanly. The arrogant dismissal of their personal painful memories with the usual pseudo-historic mantra does no honors to Greece and blemishes its image as a liberal and European democracy.
The new fascist party of Greece, Golden Dawn, is not an accident. The Greek society will continue to have the seeds of such evil until it faces and comes to terms with the darkest chapters of its modern history. Chameria would be a great start. It is a tragedy that will not go away with its last survivors. It will remain alive in our memories as we fight for justice and it will weigh in the consciousness of the Greek nation, until justice is done.