Çamëria dhe antifashizmi i saj që përfundoi në gjenocid

Fitorja mbi nazifashizmin ka në themele e saj edhe kontributin e burrave të Çamërisë, që luftuan me armë në dorë, por edhe që u internuan në kampet e përqendrimit në Itali e Gjermani. Qëndrimet zyrtare greke dhe neofashiste të politikës antishqiptare, mbajnë si “flamur” akuzat e pabaza ndaj popullatës çame, duke pasur si qëllim realizimin e qëllimeve të veta për aneksimin edhe të pronësisë së pasurive të çamëve, të cilat janë të shenjta dhe të patjetërsueshme. Por më shumë se kaq, Greqia zyrtare dhe disa të mjerë mbështetësit e saj ndërkombëtarë, janë kthyer në qesharakë kur mbrojnë veprimet genocidiste të Greqisë, përmes bandave kriminale dhe fashiste të Napoelon Zervës dhe sozive të tij të rinj.

Masakrat në Çamëri janë një shkelje flagrante e parimeve njerëzore dhe një mospërfillje e turpshme e parimeve dhe e karakterit të luftës antifashiste. Masakrat në Çamëri u kryen në saje të bashkëpunimit dhe marrëveshjeve me gjermanët, të cilët në tërheqje, u lanë vendin forcave zerviste. Ja një fakt konkret: Midis forcave zerviste dhe atyre gjermane: komandanti zervist Theodhori Vito, i forcave të krahinës së Filatit, një ditë para hyrjes së forcave zerviste në Filat dhe pikërisht më 22 shtator 1944 në katundin Faneromen, 3 km larg Filatit, u takua me komandantin e forcave gjermane në tërheqje. Pas këtij takimi shohim ende, pa u larguar mirë forcat gjermane nga Filati, forcat e Theodhori Vitos hynë në Filat. Kështu, një bashkëpunim i tillë u sigurojnë forcave zerviste krahët, duke u dhënë mundësi për të filluar terrorin dhe masakrat në një stil të gjerë në të gjithë krahinat e Çamërisë.

Forcat e Divizionit X të EOEA-së, nën komandën e kolonel Vasil Kamarës dhe pikërisht, ato të regjimentit të XVI të këtij Divizioni, të udhëhequra nga Kranjai, me ndihmesën e Lefter Strugarit, avokat Stavropullos, Ballumi, Zoto, kriminelët me damkë Pantazejtë etj,. më 27 qershor 1944 hynë në qytetin e Paramithisë. Në kundërshtim me premtimet e dhëna dhe marrëveshjes së bërë midis Myftiut Hasan Abdullai, nga një anë dhe Shopera me Dhespotin e Paramithisë, Dorotheun, nga ana tjetër, si agjentë të Zervës ata filluan masakrat më të poshtra. Burra, gra e fëmijë të pambrojtur qenë objektivi i monarko-fashistëve grekë. Numri i të masakruarave në qytetin e Paramithisë dhe rrethe, arrin në 600 vetë.

Më 28 korrik 1944, forcat e Regjimentit 40, nën komandën e Agorës, hynë në Pargë, ku masakruan 52 burra, gra e fëmijë. Forcat e EOEA-së nën komandën e Dheodhori Vitos, Ilia Kaçon, Kristo Mavrudhi, Hristo Kaço, Harri Diamantin etj., pasi rrethuan qytetin e Fialtit më 23 shtator 1944, ditën e shtunë në mëngjes hynë në qytet. Po në këtë ditë hynë edhe në Spatar. Plaçkitën dhe grabitën të gjitha familjet dhe të gjithë çfarë gjetën. Në mbrëmjen e natës 23, duke u gdhirë 24 shtatori 1944, hynë edhe forcat e komanduara nga Kranjaj, Strugari etj,. Me arritjen e këtyre forcave, filluan menjëherë masakrat. 47 burra, gra e fëmijë u masakruan menjëherë në Filat dhe 157 numërohen të masakruarit, të vrarët e të humburit në Spatar, ku një pjesë e mirë e tyre ishin grumbulluar nga katundet e tjera. Të gjithë gratë e reja dhe vajzat u keqpërdorën dhe u shnderuan prej kriminelëve të Zervës. Pak ditë më vonë, monarko-fashistët grumbulluan të gjithë burrat që kishin mbetur dhe me vendimin e gjyqit fals : Koqiniai (kryetar), Stavropullos (prokuror) dhe 4 anëtarë, 47 shqiptarë të pafajshëm u masakruan. Në Granicë të Filatit, janë mbuluar kufomat e 46 vetëve, të vrarë e të therur me thika dhe 45 të tjerë në fushën e Filatit, tek ara e Xhelo Metos. Familje të tëra janë zhdukur me prindër, fëmijë e foshnja në djep. Gratë dhe vajzat u shnderuan, me qindra deklarata të atyre që shpëtuan, përshkruajnë vrasjet dhe vuajtjet e pasosura. Nga ato del qartë kriminaliteti dhe qëllimi i veprimeve të monarko-fashistëve grekë në Çamëri.

Çamëria në luftën e madhe antifashiste kontribuoi materialisht dhe moralisht. Me qindra të rinj çamër u hodhën në radhët e ELAS-it, kur EAM-i lëshoi kushtrimin e luftës për liri. Me zgjerimin e luftës antifashiste kundër okupatorit gjerman, popullata çame u hodh pa rezerva në një luftë totale kundër okupatorit dhe formoi Batalionin e 4-t të Regjimentit të 15-të të ELAS-it. Nga popullsia e vogël e Çamërisë dolën më tepër se 500 luftëtarë që luftuan me trimëri dhe vendosmëri kundër okupatorit nazifashist dhe tradhtarëve ballisto-zerviste.

Gjaku i Heroit Ali Demi dhe i dëshmorit Bido Sejko, gjaku i dëshmorëve Muharrem Myrtezai, Ibrahim Hallumi, Hysen Vejselit etj, që u derdh së bashku me atë të partizanëve grekë në Qafat e Qeramicës, dëshmon konkretisht për këtë fakt. Në përfundim të luftës dhe në çlirimin e vendit nga okupatori, trupat e komanduara nga gjenerali Napoleon Zerva, operonin në krahinat dhe fshatrat tona, jo si çlirimtarë, por si xhelatë dhe armiq të betuar të elementit shqiptar në Çamëri. Jeta e njerëzve që kanë pësuar vuajtje nga regjimet e ndryshme është e mbushur me shumë detaje, që ende nuk janë bërë publike. Pjesëtarë të komunitetit çam, që ndodhen në Shqipëri aktualisht, kanë shumë për të thënë.

Kur fjala vjen tek shqiptarët e Çamërisë, mendja të shkon tek genocidi grek, që nisi më 27 mars të vitit 1913 me masakrën e Përroit të Selanit, ku u vranë 72 krerët e Çamërisë në Paramithi dhe që vazhdoi më pas me internimet në vitin 1940 nga shteti grek në ishujt Hio e Mitilinë, të burrave mbi 18 vjeç nga Çamëria, për të përfunduar me “zgjidhjen përfundimtare” të këtij shteti fashist, me dëbimin e gjithë popullatës çame myslimane nga trojet e veta stërgjyshore dhe autoktone. E gjitha kjo “zgjidhje përfundimtare” u bë në format më çnjerëzore, tipike fashiste dhe me cilësimet e një genocidi.

Nëse kjo vuajtje nga ky genocid ishte e paparë dhe mizore për këtë komunitet, ardhja në Shqipëri u shoqërua edhe me një genocid tjetër të tipit komunist, nga shteti i diktaturës së proletariatit. Nëse një popull i tërë vuajti pasojat e genocidit stalinist të Enver Hoxhës, për çamët kjo ishte një genocid më i drejtpërdrejtë. Ishte kjo popullatë që vuajti pasojat edhe më rënda, për shkak të përbuzjes, persekutimit, moskonsiderimit dhe keqtrajtimit politik, moral, shoqëror dhe ligjor. Janë të njohura pasojat që la sistemi diktatorial mbi popullsinë çame, sa edhe sot e kësaj dite, reminishencat e së kaluarës janë prezente në jetën civile shqiptare, në forma e modele tipike të kohës së diktaturës

Ata që vuajtën tre genocidet

Por në jetën e këtij komuniteti, ka pasur edhe pjesëtarë të tjerë, që veç genocidit grek dhe atij komunist, vuajtën edhe genocidin nazifashist. Veç pjesëmarrjes së çamëve në luftën antifashiste, pati pjesëtarë të tij që u internuan në kampet e shfarosjes në masë, si në Itali dhe në Gjermani. Faktet flasin për këtë të vërtetë. Në vitin 2005, Presidenti i Shqipërisë Alfred Moisiu me dekretin Nr. 4478, datë 08. 02. 2005 i dha “Medaljen e Artë të Shqiponjës”, dy pjesëtarë të komunitetit çam, Nuri Emin Zane (pas vdekjes) dhe Hajri Hasan Fetahu (pas vdekjes), me motivacionin: “Në shenjë vlerësimi të lartë dhe respekti të përhershëm për kontributin e dhënë në luftë kundër pushtuesve nazifashsitë, në Krahinën e Çamërisë, dhe për rezistencën e vuajtjet, si i internuar në kampin e përqendrimit të Dakaos”. Janë edhe pjesëtarë të tjerë të këtij komuniteti, që u internuan në Itali, e më pas në Gjermani si antifashistë të Çamërisë, të cilët ende mbeten të panjohur. Nuk mund të them se është faji i njërit apo tjetrit shtetar, por është mosvëmendja dhe mosdija, se çamët nuk janë ata që thonë grekët, por janë atdhedashësit e emrit Shqiptar, të flamurit shqiptar, të identitetit shqiptar. Janë antifashistë dhe luftëtarë gjatë Luftës II Botërore.

Nuri Zane dhe Osman Zenel Taka pas clirimit nga Dachau 1945

Do të doja të sillja vëmendjen të opinionit edhe kontributin e burrave të tjerë si: Mezan Emin Jonuzi dhe Osman Zenel Taka, që u internuan në Itali dhe në Gjermani. Për më tepër, flasin edhe historitë e këtyre burrave, që u bënë dëshmitarët okularë të masakrave genocidiste në kampet e shfarosjes në masë. Jakupi në vitin 1941, në fund të luftës Italo-Greke u plagos në përpjekje me italianët dhe u kap rob. Fillimisht u burgos në Greqi. Por pas disa muajsh u transferua në Itali, ku ndenji 2 vjet. Dihet tashmë se cila ishte jeta e të internuarve në këto kampe famëkeqe, ku kanë qenë shumë shqiptarë të tjerë. Pas kapitullimit të Italisë më 1943, këta të internuar i çojnë në Gjermani, në kampet e tmerrshëm në Mathausen, Dakau, Aushvic e gjetkë.

Për Mezan Jonuzin, ashtu si edhe për Osman Takën, e bashkë me ta edhe për Nuri Zane e Hajri Fetahu, si dhe shumë të tjerë, ishte fati i madh që mbijetuan shfarosjes dhe më pas u bënë të gjallë në dyert e shtëpive të tyre. Por, për këta pjesëtarë të komunitetit çam, ishte një tragjedi më e madhe se, pasi i shpëtuan genocidit nazifashist, ishin grekët dhe shteti i tyre që kishte përzënë me forcë, me zjarr e me hekur familjet e këtyre antifashishtëve. Ky ishte kulmi i padrejtësisë, por fati ishte i paracaktuar dhe tragjik.

Njëherazi, jeta e tyre është dhe aktakuza më e madhe ndaj qeverisë dhe zyrtarëve grekë, që përdorin karta e djegura për të mbajtur në fuqi ligjin e luftës dhe antishqiptarizmin primitiv ballkanik. Janë këto edhe argumente më bindëse për tu përdorur nga historiografia shqiptare dhe diplomacia shqiptare, për dinjitetin e një kombi.

Nga Hyqmet Zane

MASAKRA E SELANIT - Një tragjedi e pashembullt në histori, njolla më e madhe e turpit të qytetërimit grek

Nexhat Merxhushi/Mehmet Minga

Vështirë që të ketë këngë epike të krahinës së Çamërisë me këto përmasa të dhimbjes njerëzore. Në një këngë të krijuar në Filat dhe që studiuesi dhe mbledhësi i njohur i folklorit Fatos Mero Rrapaj e ka gjetur në vitin 1955, rreshtohen gati të gjith ata që u bënë therror i mëmëdheut të tyre, i cili këndëj e tutje do të lëngonte nën thundrën e pushtuesit grek. Bashkë me këta heronj të vërtetë të lirisë së Çamërisë, kënga mori përsipër që të vinte përballë ata që projektuan dhe ekzekutuan këtë krim barbar, duke nisur nga barbari grek Deli Janaqi.

Masakra e Selanit kishte një sfond aspak të favorshëm për popullsinë çame, e aq më tepër edhe për shtetin e ri shqiptar që ishte krijuar vetëm para pak muajsh më 1912, duke lënë jashtë kufijve territorin e Çamërisë dhe të Kosovës. Shteti grek, i përgatitur për këtë fitore të madhe politike e diplomatike, kishte përgatitur skenarë nga më të egrit mbi popullsinë e pambrojtur të Çamërisë, që tani e tutje do të ishin në oborrin e një shteti që asnjëherë nuk ua kishte dashur të mirën dhe që asnjëherë nuk ua kishte përkrahur identitetin e tyre kombëtar, fetar, kulturor, aq më shumë atë gjuhësor. Masakra e Selanit ishte masakra më e madhe që ka shkaktuar qeveria greke në një ditë të vetme. Një masakër që do të përsëritej më forcë pas 30 viteve më vonë.

Për ironi të fatit, në të njëjtin vend si Paramithia, si simbol i qytetërimit shqiptar në Çamëri. Përpara qeverisë greke ishte plani ogurzi që të zhdukeshin krerët më të spikatur të fshatrave çame. Më 27 mars 1913, nën dritën e hënës, të 200 andartët u vërsulën në fshatrat çame. I kishin të shënuar të gjithë emrat e atyre që do t’i vinin në gijotinë. Në grupin e parë ishin ata që shkonin në fshatin Nihuar, Rrëzanj, Beden, Koriqan, Skupicë, Dramës. Pas trokitjes së parë në portë ata u thoshin: “Vishuni bukur se ju kërkon qeveria. Do të merrni emërimin si kryeplak ose ndonjë emërim tjetër ”.

Porsa dilnin te dera të veshur bukur, andartët u lidhnin fort duart me tela dhe i merrnin me vete. Në Mininë u arrestuan 29 vetë: Xhemal Ademi, Veli Murati,Vesel Balo, Nuh Nuhu, etj. Në Njihuar u morën 21 vetë: Bejaz Selim, Adem Shehu, Duro Dauti, Gafur Qemali, etj. Në Koriqan (Rrëzanj) u morën 15 vetë, midis të cilëve dy djem të mirë si Mehmet Maza dhe Shuaip Meta…Në Dramës u morën 17 vetë, në Nikolicë 9, në Skupicë 10, në Bedelenë 7, në Vratilë 4, në Grikë 5, në Paramithi 5 dhe në Vrisi e Shëmrizë nga 4 vetë.

Pothuaj 90% e fshatrave të masakruar ishin të Paramithisë.Kështu vargu i burrave më të mirë, më të shkolluar dhe më patriotë të këtyre fshatrave shkoi 73 vetë. Në kohën që ashtu, të lidhur mirë e në kërcënimin e armëve, andartët i nisën për në Paramithi, si fillim të lidhur dy e nga dy, i vendosën në shtëpinë e Kushenjve në Skupicë, që kishte një avlli të lartë. Para se të niseshin, një djalë 21 vjeçar, i quajtur Vejsel Rexho, pasi zgjidhi duart e shokut të tij, u hodh nga avllia.

Në breshërinë e pushkëve të andartëve ai u largua dhe i shpëtoi i vetëm lukunisë greke. I morën të 72 burrat dhe i nisën për ekzekutim.Tek rrapi i Kushes u ndalën nga një grup i komandës së Garnizonit prej 5 vetash, që i dhanë një letër sekrete komandantit të kësaj masakre, Deli Janaqit. Ishte një letër që vinte direkt nga komandanti i garnizonit të Paramithisë, Kol Dhimitraqi. Me të marrë letrën Deli Janaqi urdhëroi që burrat të grumbulloheshin në një grykë përroi, ku do të eliminoheshin që të gjithë. Rruga po i çonte nga Përroi i Selanit, ku krismat mund të dëgjoheshin sa më pak.

                                                                Çeta e Delijanaqit

Të gjith të lidhurit e kuptuan këtë dredhi, ndaj filluan të kundërshtonin, por andartët i shponin me bajoneta në trup. Dalan Binozi u thotë andartëve: “Ne e kuptuam se ju po na çoni për të na vrarë, por dijeni se Çamërisë nuk do t’i mungojnë burrat edhe pas vrasjes sonë”. Në kohën kur i futën në grykën e ngushtë të Selanit, u dha urdhri “zjarr”. Gjysma e burrave ra menjëherë, ndërsa të tjerët po goditeshin me sëpata e me kondakë të pushkëve. Ende pa u dalë shpirti filluan t’i grabisnin.

Me ditë të tëra dëgjoheshin rënkime të burrave gjysmë të vrarë, që po jetonin vdekjen e dytë. Në atë varrezë masive, që nuk u mbulua kurrë, ishte njolla më e madhe e turpit të qytetërimit grek. Rrallë gjen në Evropë raste analoge ku të jetë vepruar me aq sadizëm siç vepruan grekët për shfarosjen e popullsisë shqiptare të Çamërisë. Masakra e Selanit paralajmëronte genocidin në vazhdim. Egërsia, mjetet që u përdorën kundër parësisë së Paramithisë, duke i copëtuar me thika e sëpata, lënia pa i varrosur me ditë të tëra, synonte të ngjallte panik që pjesa tjetër e popullsisë të braktiste gjithçka dhe të merrte rrugën e mërgimit. Por gjakftohtësia dhe qëndresa e vendosur e shqiptarëve bëri që të dështonte plani i Deli Janaqit dhe i forcave shoviniste.

Ndaj kësaj barbarie autoritetet greke, jo vetëm nuk reaguan, por morën në mbrojtje kriminelët, që vetë i kishin dërguar. Për këtë, në një raport të Konsullit Austro-Hungarez në Janinë, drejtuar Vjenës, thuhet: “Një oficer që u dërgua nga gjykata ushtarake e Janinës për hetime rreth këtij krimi të shëmtuar, konstatoi faktin e kryer sipas thënies së dëshmitarëve, por refuzoi të shkonte në vendin e ngjarjes, edhe pse bejlerët e vrarë qëndronin akoma të pavarrosur. Ai u kthye pa kryer asnjë arrestim, aq më pak dënimin e fajtorëve” (A.K. i Vjenës për Shqipërinë, dosja 23, dok.17, nr.61, Janinë 11.8.1913)

Të vrarë në Përroin e Selanit

Nga Minina:

Xhemal Adem

Veli Murat

Nuh Nuhu

Malo Meço

Beqir Musa

Resul Tahir

Mehmet Demo

Hysen Murat

Agush Mero

Vejsel Balo

Ibrahim Mane

Iljaz Balo

Ali Nuhi

Malo Kasim

Kaso Ismail

Agako Mero

Veiz Memo

Beso Kasimi

Resul Nuhu

Nusret Huso

Ibrahim Mamo

Malo Murat

Iljaz Ismail

Nuh Mero

Mero Murat

Sulo Iljaz

Resul Musa

Rushit Huso

Çelo Adem

(figurojnë në numrat e regjistrave 1,2,3,6,10,4,12,14,7,11,5 )

Nga Nihori:

Bejaz Selim

Harun Qemal

Nexhip Daut

Nusret Shehu

Adem Shehu

Hysen Selimi

Rexhep Hasani

Duro Dauti

Muharrem Qemal

Rexhep Selim

Demo Shehu

Braho Dauti

Shano Selimi

Harun Ahmeti

Nusret Nuhu

Rexhep Braho

Bejaz Nuredini

Lasko Shehu

Duro Braho

Mete Saliko

Nga Grika:

Refik Meço

Sejko Cane

Manush Idrizi

Nga Dramësi:

Tahir Avdullamani

Islam Qemal

Fejzo Nazif

Abedin Ahmeti

Sinan Ibrahimi

Hysen Latifi

Rifat Haxhiu

Dalan Bino

Daman Qemal

Duç Malushi

Qemal Kupe

Adem Sherif

Memko Hoxha

Muho Sherif

Bubeq Malo

Servet Selman

Nga Nikolica:

Hajri Maze

Sherif Jonuzi

Halim Duro

Veli Haruni

Isa Nexhipi

Refit Mero

Tahir mero

Hajro Mero

Izet Hajro

Nga Vrisi:

Hasan Sulejmani

Shaqir Sulejmani

Rexhep Veseli

Harun Haruni

Nga Petrovica:

Musa Late

Nga Paramithia:

Fuat Pronjo ( tek përroi Shametja)

Subhi Dino ( tek përroi Shametja)

Agako Pronjo ( i mbijetoi torturës)

Alush Gjyzeli ( tek përroi Shametja)

Maliq Bollati ( i mbijetoi torturës)

( të gjith emrat figuronë në numrat e regjistrave 1,2,3,6,10,12,14,7,11,5)

Nga Shëmriza:

Abedin Rakipi

Maksut Muharremi

Sadush Dine

Kasem Osmani

Nga Koriqani (Rrëzanj)

Mehmet Maza

Shuaip Mete

Isuf Barhimi

Nusret Barhimi

Izet Veliu

Ramadan Hasani

Murat Telhai

Nusret Tahiri

Musa Mete

Ismail Mete

Maliq Banushi

Mehmet Shaqe

Avdul Çafani

Meleq Bairi

Nga Bedelena:

Adem Sherif

Zenel Ahmeti

Muho Sherif

Osman Çatare

Resul Cene

Çeno Taho

Sulejman Çeno

Nga Skupica:

Tahir Selimi

Bajram Kushe

Shaban Selim

Nuredin Kushe

Dalan Kushe

Malko Hasani

Murat Hasani

Manush Idrizi

Rexhep Selimi

Selim Yzeiri

Nga Vratila:

Dalip Mehmeti

Mustafa Shuaipi

Vesel Rexho

Brahim Muhtari

Boston: Përkujtimore për 217 viktimat e Hormovës

Fuat Memelli

Javën e kaluar , në kishën shqiptare Shën Trinia në Boston, krahas meshës së zakonëshme, u mbajtën edhe tre përkujtimore, ose përshpirtje , siç quhen në gjuhën fetare. Dy nga ato i përkisnin familjeve shqiptare që jëtojnë këtu e që kishin humbur të afërmit e tyre. Këto përkujtimore janë të zakonëshme por këtë javë, At Kostandin Tuda që shërben në këtë kishë, bëri edhe një përkujtimore disi të veçantë. Ajo i përkiste 217 viktimave të të fshatit Hormovë, në rrethin e Tepelenës, të cilët u masakruan 100 vjet më parë nga andartët grekë.

Nismëtarë të kësaj përkujtimoreje , ishin përfaqësuesit e Shoqatës Atdhetare “Rilindasit” me qendër në Boston si dhe ata të Shoqatës “Kombi”me qendër në Uster. Ata ja sugjeruan mendimin e tyre priftit Kostandin Tuda dhe ai e pranoi këtë ide. –Unë jam shqiptar dhe do ta bëj këtë veprim thjesht në aspektin fetar, pasi kisha nuk meret me politikë. Krahas besimtarëve të zakonshëm që vijnë në këtë kishë, këtë rradhë kishin ardhur nga Usteri edhe përfaqësuesit e Shoqatës “Kombi”Artur Vrekaj e Ilir Maçi , nga Bostoni ishin përfaqësuesit e Shoqërisë Atdhetare”Rilindasit”, Guri Stefani e Petrit Alibeaj. Si në shumë veprimtari të tjera të shqiptarëve në Boston, edhe kësaj here nuk mungonin bashkëshortët kosovarë, veprimtarët Rita e Adem Saliu, etj. Ishte vërtet një çast emocionues, kur u përmënd kjo përshpirtje me 217 viktima. Në fund të meshës , përfaqësuesit e dy shoqatave falenderuan At Kostandinin për këtë gjest njerëzor dhe bënë së bashku fotografi.

Por, masakra e Hormovës, është vetëm një nga masakrat greke të bëra në Shqipërinë e Jugut në vitin 1914. Më e madhe se kjo është masakra e Panaritit në rrethin e Korçës, ku u vranë 340 burra , gra e fëmijë. Masakra të tjera janë bërë edhe në rrethin e Gjirokastrës, Delvinës, Përmetit, Kolonjës, Devollit, etj. Ato duhen përkujtuar këtë vit në mënyrë të organizuar, me veprimtari të ndryshme, me vendosje kurorash me lule në vendin ku kanë ndodhur, vendosje pllakash përkujtimore, ngritje memorialesh, etj. Qëllimi është për t’i bërë një homazh viktimave, për t’i kujtuar këto ngjarje që të mos harroen dhe jo për të mbjellë urrejtje. Popujt tanë fqinjë, duhet të shohin nga e ardhmja dhe të mbjellin fara miqësie mes tyre.

Zervas Greek Fascist Collaboration Spies - North Epirus and Archbishop Spyridon Vlahos

ΠΑΠΠΟΥ ΝΙΚΟ's ETERNAL EXILE - 

DEAN KALYMNIOU BLOG

 

"It was all for nothing , all my struggles, all my privations and I'm alone. I try to figure out the reason for this and each time, I am more and more at a loss."

Nikos Syrmos. Final Letter

My youthful recollection of pappou Niko is of an exceedingly tall old man, possessed of severe eyebrows perpetually pressed into a frown. The lines on his face were so deep that they appeared to have been incised with a scalpel. He never, ever smiled. Clad always in a suit and tie, his round eyes would penetrate your epidermis and bore deep inside you. "Go to him," my mother would say, noticing my apprehension. "He has no grandchildren of his own."

This was not entirely true. As pappou Niko fixed you with his gaze, you knew that instead of looking at you, he was in fact, confronting the image of the infant children he left back in Dervitsiani, when he fled Albania in order to avoid certain execution. Further than that, he was looking at the grandchildren that he had never seen but knew only from the few letters that managed to emerge relatively unscathed from the ravages of the Albanian censors. Here in Melbourne since the late forties,' he never remarried and lived alone, desperately despondent at not being separated from his family and despondently attempting to retain some type of connection with the life circumstances compelled him to leave behind. Yet in his solitude in far away Australia, he was constantly surrounded by his adopted family, the large migrant community of Northern Epirots, to whom he was more than just a beloved grandfatherly figure. As a spy, activist and staunch fighter for the freedom of the Greeks of Northern Epirus, he paid the ultimate price for his patriotism. For this, the quiet old suit-clad and towards the end of his tortured life, broken man, was revered.

Born in 1902 in the village of Dervitsiani, Nikos Syrmos had his foretaste of exile early, migrating to Argentina after the death of his parents. The experience of being an orphan, as he confided in his epistolary correspondence to his children later, caused him to value family more than anything else. Returning from Argentina and re-settling in his village, where he married his beloved Kostanto ("Nikova" as she was referred to in the village), his bravery, outspokenness and commitment to public works to improve the life of his fellow villages soon attracted the attention of Vasilis Sahinis, the leader of the Greek minority in Albania, who recruited him to his committee. As a result, Nikos Syrmos was at the forefront of Greek efforts to overturn the Albanian government's 1935 decision to close all Greek schools, in violation of the treaties that welded Northern Epirus to the Albanian state. His activism, in co-ordination with the Northern Epirot community and the Greek state was instrumental in having the World Court overturn the Albanian government's decision, compelling them to re-open the schools and guarantee the Greek minority some basic rights.

These triumphs would be short lived however, as Italy occupied Albania in 1939 and set about revoking all the rights of the Greek minority in Northern Epirus. In 1940, Nikos Syrmos would welcome the victorious Greek troops into Dervitsiani, only to see them retreat again in the wake of the German invasion a year later. It was at this time, when Albanian officials, collaborating with the Italians, began to actively persecute the Greeks of Northern Epirus, that the first Northern Epirot resistance groups appeared in the area of Delvino, led by two locals and former officers of the Greek army. Soon after, several resistance groups were formed by the local Greek population all over southern Albania. In June 1942 these groups were organized under one leadership and the Northern Epirus Liberation Front was formed. The leading spirit behind the creation of this organisation was Nikos Syrmos' friend and mentor, Vasilis Sahinis, thus placing Nikos in a unique position to follow events as they unfolded and also participate in the liberation movement.

Nikos' chance came when in December 1942, he took part in the Northern Epirote resistance organised attacks on Italian controlled frontier posts and gendarmerie stations, particularly in the regions of Zagoria, Pogoni, Delvino, and Agioi Saranda. When not fighting, Nikos, who offered his services to the cause for free, had to fend for his growing family of five children, a particularly difficult undertaking in impoverished, war-torn Albania. Nikos, along with his other fellow villagers, also had to bear the brunt of brutal counter-attacks and persecution by Italian forces, aided by the ultra-nationalist Balli Kombetar, specifically aimed to terrorise and demoralise villages with Greek sympathies. During this time, he participated in the operation that saw Northern Epirot forces secure the village of Politsiani and set up headquarters there. It was a result of this activity, and the fact that at the time, the Northern Epirus Liberation Front seemed to be the largest and most effective resistance group in Southern Albania, that the British decided to send a mission there. Nikos Syrmos was at the meeting and bore witness to this historic event.

As he related to his friends in Melbourne years later, the British Mission proposed that the Northern Epirus Liberation Front, the Albanian Communist Party and EAM, the Greek Communist resistance, should collaborate to form a stronger force against the Axis and Albanian collaborationists. This troubled the leadership of the Northern Epirots, who felt that EAM's internationalist convictions were being exploited by an Albanian Communist Party that was far from internationalist and instead, highly nationalistic. The Northern Epirot leadership felt that should their interests were inimicably opposed to those of the Albanian Communists and that should they prevail in post war Albania, then the rights of the Greeks in Northern Epirus would be compromised. In a quandary as to how to proceed, Vasilis Sahinis sent Nikos Syrmos on a mission into Greece in order to obtain advice about any proposed collaboration.

Nikos Syrmos related the story in the following manner: "Vasilis told me to slip over the border and go to Giannena to meet Bishop Spyridon Vlahos. I was to kiss his hand on his behalf and ask him about EAM. I set off right away. As soon as I reached the Bishop's office, he looked down at my shoes, which were in tatters - the sole full of holes. He ordered someone to bring me new shoes. After a while, a pair of used but serviceable army boots were brought in and I put them on, while the bishop looked at me. Finally, I asked him about EAM and whether he thought a collaboration with them was adviseable. He frowned, leant over and said: "Tell Vasilis that EAM equals communism and that he needs to tread very carefully." The very next day, in accordance with my orders, I set off for Dervizana, the headquarters of the republican guerillas of EDES. I was to gauge from their leader, Napoleon Zervas, who was reputed to be a nationalist and a patriot, whether they would be disposed to help us in our quest to keep the Albanians at bay."

 to be continued....

At Napoleon Zervas headquaters, Nikos Syrmos was subjected to a lengthy interrogation. Zervas wanted to know the exact composition of the Northern Epirus Liberation Front troops, how they were funded, details as to its leader, Vasilis Sahinis and most importantly, their relationship with the Greek and Albanian communist forces. Nikos was able to answer these questions in detail , advising Zervas that there were at least 2000 armed men in the Front, who could provide logistical support to Zervas EDES troops if they were required. Zervas seemed eager to consider a proposal of collaboration until something untoward happened. As Nikos related:

“I told him that though we did not trust the Greek ELAS, because we considered that they were being hoodwinked by the Albanian communists, who were more nationalistic than the fascists, we would not assist him to fight against fellow Greeks. Our main aim was solely to liberate our country and protect our people. Under no circumstances would we spill the blood of our own people, communists or otherwise. At this, Zervas seemed crestfallen. He told me he would have to get in touch with the High Command in Cairo and obtain orders before he could pledge any assistance. I was given a pair of army boots and I made my way back to my village and set about obtaining recruits for the Front.

The second time I was sent to Zervas, he was not at his headquarters and I was told he was deliberating with EAM representatives. I did not have enough money to remain in Ioannina to wait for him and I returned home. A few weeks later, I was sent to Zervas again, as we were being subjected to extreme pressure by the Albanian communist forces and their propaganda machine. When I asked Zervas for a commitment he replied:

“Well, I don’t really have any need for any more soldiers. But if you want to spill blood, we can perhaps find a place for you and your men within our ranks.”

I told him that we were not interested in participating in his quarrel with the Greek communists. The only thing we wanted to do was to liberate Northern Epirus, something that he manifestly had absolutely no interest in.

“I do care about Northern Epirus,” came Zervas’ reply, but there is no other way than this.”

“You promised me other things, last time, “ I told him.

“I promised you nothing,” he spat.

Not being able to restrain myself any longer, I called him a liar and a traitor to his face. He turned purple and calming himself with difficulty, said softly. “I am not a liar. My hands are tied. The British have ruled out any sort of liberation campaign in Northern Epirus. But we need you to supply us with information as to the position  and number of Italian troops in Albania. I know you are a fervent patriot. Get us this information and then possibly in the future, we can do something about Northern Epirus.”

I left despondent and furious.”

Inevitably, Nikos and his fellow front members would see their most fervent hopes shattered. Having no support either from the still exiled Greek government or any of the resistance groups, the Frnt was pwerless to stop the well organised onslaught of the Albanan Communist party, which, with the help of its Greek counterpart, was telling the impressionable villagers of Northern Epirus that under their rule, land would be redistributed, wrings righted and their minority status would be respected. During the course of his life, Nkos Syrmos would relate the many occasions in which members of either the Greek ELAS or the Albanian Communist party would make contact with them in order to attempt to force them to join their ranks. In time, members of the Albanian merchant class, muslim clerics and landowners would also seek them out, in order to ask for protection, as it been made known that these groups were to be liquidated should the Albanian communist party come to power.

At this time, representatives of the Front, decided to join the communist party only in specific attacks against the Axis, provided that the latter will recognize the autonomy of the region in the post-war period. Although the Albanian communist leaders agreed and assurances of the British allied mission were given, they secretly marked Vasilis Sahinis for liquidation. Nikos Syrmos was present during all of the negotiations that took place between the resistance groups. At one particular meeting in the city of Argyrokastro, Nikos, who was a delegate for the Front, after being reassured by the Albanian communists that their collaboration was underwritten by the Greek ELAS, noticed that no delegate from that organisation was in attendance. He walked out of the meeting, which was supposed to launch the united front of all resistance groups in Albania, causing a mass walkout by all the other Greeks in attendance. From that moment onwards, Nikos Syrmos was a marked man.

In September 1943 Italy surrendered to the Allies and her place in Albania was taken by Nazi troops. The Northern Epirus Liberation Front was to take the initiative for a short period, fighting against combined armed groups of Germans and Albanian nationalists. The results were devastating, as the Albanian nationalists engaged in a flurry of looting and burning Greek villages, shooting the inhabitants by firing squads and hanging the village priests. Nikos Syrmos witnessed the massacre of Greeks in Leskoviki at the hands of Albanian fascist collaborator Safte Butka.  It was while the Greeks of Northern Epirus were being subjected to this vicious bout of ethnic cleansing that the Albanian communists, who occupied the city of Argyrokastro on 17 November 1943, tortured and killed the leader of the Northern Epirus Liberation Front, Vasilis Sahinis.

Nikos Syrmos lingered in the region, eventually crossing over to Greece for safety. As the Albanian communists consolidated their hold over the region, they condemned Nikos as a fascist and a collaborator who, if captured, would be executed. His wife was imprisoned in Albanian work camps for years, while their children were left to fend for themselves. Inconsolable, Nikos Syrmos migrated to Australia in 1949, in search of means to support his family as well as to raise awareness of his cause.

In Melbourne, he established himself at the centre of the small group of exiled members of the Northen Epirus Liberation Front. At the same time, he valiantly strove to remain a father, writing constantly to his children, giving them advice, exhorting them to look after each other and attempting to mediate family disputes. These letters were smuggled into the country through various means, and often written in a manner that would not permit the ever-wary censor to understand their contents.  Especially heart rendering is his letter to his children upon the death of their mother. In communist Albania, religion the practice of any form of religion was banned and so Nikos wrote to his children to reassure them that a proper church service was held for their mother and all the funeral customs adhered to.

Nikos Syrmos died in 1987, just a few years before the regime that exiled him from his homeland and performed untold acts of depravity upon his people collapsed. He died within a Melbournian Epirotic community that revered him, far from his family and the homeland he paid so dearly to defend. And his fate truly is to be an eternal exile, for all attempts to repatriate his remains to his homeland have so far been unsuccessful, a recent attempt last year by his son, proving fruitless for technical reasons. His nephew, Iraklis, was fated to be one of the Omonoia five, tried by the newly established “Democratic” Albanian government for setting up a political party for the Greek minority, reinforcing the family commitment to freedom for the Greek minority in the region.

Once every so often, I bring to mind the stern face of pappou Niko, exhorting me to learn Greek and never to forget the sufferings of those who have gone before us. I do so holding a well worn, creased piece of paper covered in spidery writing. Again and again I read the words penned at a time when Greeks were arriving in this country in order to begin a new life and to create a family. Pappou Niko, alone, his life frozen in limbo, unable to return to his loved ones and get remaining committed to their welfare, writes and his words take on a sobbing rhythm in my head: “I fought for my country, I placed myself in danger countless times. It was all for nothing. I discarded all pleasure from my live in order to support my family, trying to remain a good father. Who can understand this?. Yet my efforts here have been for nothing. All is lost.”

DEAN KALIMNIOU

kalymnios@hotmail.com

First published in NKEE on Saturday, 4 and 11 January 2014

REXHO PLAKU DHE PAKTI I KONISPOLIT ME EAM - PABESIA GREKE

Ne daten 10 gusht te vitit 1943 kerkohet te arrihet nje marreveshje midis Frontit Nacionalçlirimtar shqiptar dhe EAM/ELAS-it grek. Marreveshja eshte cilesuar si "Pakti i Konispolit" (perpara Paktit te Janines i cili daton 1944). Kjo marreveshje eshte neneshkruar prej forcave greke te EAM/ELAS dhe perfaqesuesit çam te Fronit Nacionalçlirimtar Rexho Plaku.

Rexho Plaku lindi ne Konispol nga nje fis me tradita patriotike dhe atdhedashurie, me te cilat u mekua ne femijeri dhe ne rinine e tij. Mbaroi shkollen tregtare ne Itali. Me tej, u shkollua ne Stamboll dhe tre vjet ne Londer...Krijoi çeten e pare nacionaliste “Çamëria”ne fshatin Markat, ne Jugun e vendit qe me 2 Shkurt 1940 e shumoi dhe u be i degjuar ne ato kohe te trazuara… Ne luften qe filloi, Rexho Plaku riorganizoi çeten ”Çamëria”,e cila neper udhet e perpjekjeve per liri, do te rritej dhe nga 30 luftetare te fillimit u bene 200 e me shume, dhe me 2 Gusht 1943, do te pagezohej Batalioni “Çamëria”, ne te cilin do te hynin edhe çetat “Hoxha Tahsin” dhe “Alush Taka"

"Pakti i Konispolit" kishte nje kleçke dhe per kete nuk pati sukses, pikerisht se forcat majtiste te EAM/ELAS, insistuan qe ne çetat apo me vone Batalionin "Cameria" te hynin forcat e keshtuquajtura te minoritetit grek te cilat aderonin ne organizaten (famekeqe) "MAVI", e cila kishte qellime te tjera. Prfaqesues te organizates "MAVI" ishin elemente te erret si Vasil Shahini, Spiridhon Vllahoni, Jani Diamanti dhe te tjere. Organizata "MAVI" nuk operonte thjesht ne nje lufte kunder gjermaneve, por si qellim kryesor kishte aneksimin e Shqiperise se Jugut dhe bashkengjitjen e saj Greqise.

Dokumenti me poshte ne greqisht, lidhur ati qe u njoh si "Pakti i Konispolit", pakt ky qe nuk pati jetetgjatesi pikerisht sepse u hodh poshte (me vone) prej forcave nacionalçlirimtare shqiptare, pikerisht sepse nuk pane te udhes qe kjo organizate quajtur "MAVI" te ishte pjese perberese e LANC-it shqiptar, duke patur parasysh qellimet e verteta te saj. EAM-i dhe ELAS-i grek edhe pse insistuan ne kete pike, pakti u quajt i pavlefshem me vone. Pra, edhe EAM-i dhe ELAS-i grek (majtistet), kur ishte çeshtja per qellime shoviniste dhe pretendime territoriale, nuk kishte shume ndryshime prej forcave djathtiste te EDES-it dhe N. Zerves dhe zervisteve monarko-fashist!
---
E. Canaj

“Την 10ην Αυγούστου 1943 συνήλθον εις κοινήν σύσκεψιν ο αντιπρόσωπος του Απελευθερω-
τικού Μετώπου Τσαμουριάς {Θεσπρωτίας} και ο αντιπρόσωπος του Απελευθερωτικού Μετώπου Ελλάδος , μετά του απεσταλμένου της Περιφερειακής Επιτροπής Κομμουνιστικού Κόμματος Αργυροκάστρου Αλβανίας , διά να μελετήσουν τα προβλήματα της “αλβανικής μειονότητος” εν Ελλάδι και της “ελληνικής” εν Αλβανία . Η σύσκεψις κατέληξεν εις τας κάτωθι αποφάσεις :

1. Με τας προκαταλήψεις των αιώνων, τα εκατέρωθεν σφάλματα , τα εγκλήματα ωρισμένων κακοποιών και την σωβινιστικήν προπαγάνδαν μερικών επιτηδείων,  εδημιουργήθη δια την αλβανικήν και την ελληνικήν μειονότητα μία τοιαύτη κατάστασις , η οποία διατηρεί αρκετάς δυνάμεις εις ουδετερότητα και αντιθέτους την μίαν προς την άλλην, νεκράς επομένως δια τον αντιφασιστικόν πόλεμον που κάμνουν οι λαοί , Ελληνες και Αλβανοί. Χωρίς να το θέλουν οι λαοί των μειονοτήτων, έχουν κάμει εναντίον των συμφερόντων των εξυπηρέτησιν του εχθρού. Ολα τα σημάδια των τελευ- ταίων ημερών μας δείχνουν, ότι η καταστροφή δεν αργεί να έλθη , εάν οι υπεύθυνοι κλείσουν τα μάτια και δεν αναλάβουν πρωτοβουλίες εκείνοι οι οποίοι είναι πλησίον των γεγονότων.
2. Ο σχηματισμός μιάς αντιφασιστικής οργανώσεως εις κάθε μειονότητα , είναι πλέον μία ανάγκη επείγουσα . Μία διάθεσις τοιαύτη έχει δειχθή καθαρά εκ μέρους της ελληνικής μειονότητος και φαίνεται ζωντανή μεταξύ των ιδίων στοιχείων της Τσαμουριάς {Θεσπρωτίας}. Ο αμοιβαίος σχηματισμός των αντιφασιστικών οργανώσεων κλείνει εκατέρωθεν τα στόματα των σωβινιστών περί εθνικής προδοσίας .
3. Η λύσις αύτη, εντός των γραμμών του σημερινού πολέμου δια την ελευθερίαν και την αυτοδιάθεσιν των λαών, θα βοηθήση την ένωσιν εις τον πόλεμον, αδελφώνοντας τους δύο γειτονικούς λαούς. Αυτός είναι ο μόνος κατάλληλος τρόπος δι’ εργασίαν άμεσον και αποδοτικήν.
4. Αι αντιφασιστικαί οργανώσεις θα διευθύνονται από μίαν επιτροπήν αποτελουμένην από έναν αντιπρόσωπον Αλβανόν, έναν Ελληνα των συνεργαζομένων ελληνοαλβανικών οργανώσεων και έναν αντιπρόσωπον της μειονότητος . Τόσον δια την μίαν, όσο και διά την άλλην παράταξιν θα παρευρίσκεται εις την επιτροπήν και ένας αντιπρόσωπος της αγγλικής αποστολής . Ο τελευταίος θέλει λαμβάνει μέρος αν ζητηθεί από την ίδια την μειονότητα .
5. Η ιδία εργασία θα γίνη και δια την στρατιωτικήν οργάνωσιν.
6. Παρέχεται γενική αμνηστία εις όλους εκείνους οι οποίοι έχουν εργασθεί κακώς, τόσον εις τα πολιτικά ζητήματα, όσον και εις την ιδιωτικήν ζωήν, αποτελέσματα της διαφθοράς του φασισμού και του ατόπου σωβινισμού.
7. Αι δύο συνεργαζόμεναι οργανώσεις , ελληνική και αλβανκή εγγυώνται, διά το παρόν
και το μέλλον, την ζωήν, την τιμήν και την περιουσίαν των μειονοτικών λαών.
8. Η απόφασις αύτη θα γνωστοποιηθεί εις τους λαούς των δύο μειονοτήτων, εις την ελληνικήν και την αλβανικήν, και τίθεται από σήμερον εις εφαρμογήν. Θα γνωστοποιηθεί επίσης εις τας προϊσταμένας οργανώσεις .
9. Το καταστατικόν των αντιφασιστικών οργανώσεων των μειονοτήτων, θα περιλαμβάνη
διατάξεις περί ενεργού συμμετοχής εις τον αντιφασιστικόν αγώνα των λαών των μειονοτήτων, απαγορευομένης πάσης προπαγάνδας εκτός του αντιφασιστικού αγώνος , καθώς και σωβινιστικής τοιαύτης.
10. Ο τύπος και των δύο οργανώσεων θα βοηθήση την διαφώτισιν των λαών και των δύο μειονοτήτων εξυψώνοντάς τους πολιτικώς .

Διά το ΕΑΜ Αλβανίας Δια το ΕΑΜ Ελλάδος
Ρετζέπ Πλιάκο
Αλέξης Γιάνναρης
Δια το Κ.Κ. Αλβανίας
Τσέλνικα"

104 VJETORIT I DIELLIT- GJURMIME MBI LETËRSINË SHQIPE TEK «DIELLI»

Sevdai Kastrati*

Kam kënaqësi të veçantë që mund të marrë pjesë në këtë përvjetor të rëndësishëm: përvjetorin e njëqint të gazetës Dielli. E quajmë këtë përvjetor të rëndësishëm sepse është përvjetor i jashtëzakonshëm i gazetës me jetëgjatësinë më të madhe në gjuhën shqipe: ju përshëndes dhe ju falënderoj që më ftuat.

Kur flas për gazetën Dielli unë jam i vetëdijshëm se flas për njërën nga gazetat më të rëndësishme të botës shqiptare. Them kështu, sepse në gazetën Dielli janë botuar poezitë, prozat, dramat, polemikat, ligjërimet, kritikat letrare, gjuhësore dhe politike, letërkëmbimet, shkrimet historike që kanë të bëjnë për Shqipërinë në veçanti dhe për çështjen shqiptare në përgjithësi prej krijuesve më të rëndësishëm të kulturës shqiptare. Dielli është gazeta e parë që i kushton një rëndësi përkthimeve, duke sjellur në gjuhën shqipe disa nga veprat më të njohura të letërsisë botërore.

Pa dyshim, gazeta Dielli është bërë shkollë për shqiptarët e Amerikës, tribunë e lirë për shprehejen e mendimeve, mburojë për të drejtat kombëtare, i ka përkrahur dhe mbrojtur të shtypurit, e ka çmaskuar natyrën ballkanike dhe orientale të politikanëve shqiptarë (për këtë është ndaluar të futet në Shqipëri), i ka luftuar shtypësit dhe tiranët (hiq një periudhë të shkurtër kur vihet në shërbim të regjimive monarkiste dhe komuniste), e ka mbajtur të ndezur kandilin kombëtar shqiptar në Amerikë.



Në këtë kumtesë dëshiroj të flas sot para jush mbi një vështrim të letërsisë shqipe te Dielli prej 1909 deri më 1971, pra rreth poezisë, prozës dhe dramaturgjisë.

Ndonëse Dielli në fillim ishte i përqëndruar kryesishit në përkthime të letërsisë botërore, si  tregime, novela, komedi të autorëve më të dëgjuar të Evropës dhe Amerikës e, që në fund të vitit parashikonte t’i botonte në një vëllim të veçantë. Edhe pse një botim i tillë s’u bë ndonjëherë.

Megjithëse letërsia shqipe ka një shtrirje të gjatë kohore te gazeta “Dielli”, ku poetë, prozatorë e dramaturgë i takojnë periudhave të ndryshme kohore: romantizmit, mes romantizmit, realizmit dhe simbolizmit, letërsisë sociale dhe letërsisë së sotme. Për dallim nga metoda e realizmit socialist që mbizotëronte në Shqipëri, letërsia shqipe në diasporë u zhvillua pa censurë e pa trysni politike.

Dy vjershat e para do të botohen në Dielli i përkasin vitit 1910, pra më 29 prill, në numrin e 57, Kënga e Abecesë prej Ali Maksutit  që demaskon propagandën për të shkruar gjuhën shqipe me alfabetin arab dhe vjersha kushtim  Shoqërisë «Mbarësi» të Luarasit prej Spiro Nini Luarsait. Në një shënim të Faik Konicës thuhet: DIELLI tha që në krye se nuk boton vjersha, dhe s’ka botuar gjer më sot. Po me që u dhamë fjalë ca pajtimtarëve, dalim nga regulla një herë dhe botojmë dy copë, të cilat kanë tri të mira që na i porositnë: 1) Flasin për të ngjara të ditës, dhe të tila vjersha boton ç’do gazetë politike (Frënq’ i quajnë këto les pièces de circonstance); 2) Janë të shkurta; 3) Kanë masë të dreqtë. Në marçim edhe të tjera vjersha që i mbushin këto të tri pika, ndofta munt të dalim prapë jashtë regullës.

Gjatë këtij viti do të botohen dy vjersha të tjera me frymë romantike, një nga këto është një vjershë portret që i kushtohet Faik Konicës.

Më 1912 botohet Kushtrimi – Ora e Shqypniis nga poeti kombëtar Gjergj Fishta, një vjershë profetike dhe  Kryengritja e Shqypniis prej Kambardhit (pseudonim i Risto Siliqit).

Vjersha e Fan S. Nolit Thomsoni dhe kuçedra do të botohet më 1915, si dhe vjershat e Ramiz Harxhit me pseudonimet Dullga dhe Top’ i Dullgës, Loni Logori, Kristo Floqi, Asdreni, Murat Toptani etj. Me ardhjen e Faik Konicës në Boston më 1921 gazeta Dielli bëhet vërtet një gazetë serioze dhe me një rëndësi të veçantë për letërsinë.

Derisa në kolonitë e tjera shqiptare do të vijnë duke u zvogëluar gjithënjë e më dukshëm numri i gazetave e i revistave, saqë edhe do të pushojnë fare, gazeta Dielli do të jetë e hapur për të rinjtë shqiptarë që studiojnë në Evropë : Lasgush Poradeci, Eqrem Çabej, Odise Paskali, Lame Kodra, Llambi Gjergo, arbëreshi Agostine Ribecco e të tjerë e, që do t’i botojnë krijimet e tyre poetike.

Një zë i veçantë në satirë është, pa dyshim, Merko Koroni. Është poet me dhunti krijuese, veçse i pa vënë re nga kritika letrare. Pothuajse të gjithë vjershat e tij janë të botuara në faqet e gazetës Dielli.

Një nga tingëllimat më të mira në letërsinë shqipe është Helena e Trojës i Faik Konicës. E shkruar më 1916 dhe e botuar më 1937, kur e shkroi ishte 41 vjeç e jo siç pohon Jup Kastrati 61 vjeç (Jup Kastrati: Faik Konica, New York, 1995, f. 426).

Në tingëllim tjetër i Faik Konicës është shkruar me 3 qershor 1938, me titullin Diplomati e, që ka satirë, sarkazmë, ironi dhe tallje.

Në vitet ’40 ribotohen vjershat e Fan S. Nolit: Hymni i flamurit, Anës lumenjve të Babilonisë, Kënga e Kirenarit, Krishti me Kamçikun, Moisiu në mal, Rent, or Marathonomak, Shën Pjetri në Mangall si dhe krijimet e reja poetike Plak topall, dhe ashik dhe Sofokliu dhe Ferid Asllani nën pseudonimin Bajram Domsdova.

Në vitet 50 shquhen Constantina Christ dhe Stefan Thanasi. Ky i fundit s’ka shkruar shumë gjithsej 8 vjersha, por kjo s’do të thotë se nuk është poet. Në historinë e letërsisë përmenden si vjershtorë që kanë shkruar vetëm dy-tri vjersha, dhe nuk përmend fare të tjerë që kanë shkruar me qindra. Thuhet se, ka pasur vjershëtor që është pranuar si anëtarë në Akademinë Frënge vetëm për një vjershë, për një tingëllim, por ama të përsosur.

Stefan Thanasi i larguar nga Shqipëria para apo gjatë Luftës së Dytë Botërore në moshën gjashtëmbëdhjetë vjeçare, sigurisht si emigrant ekonomik, siç ishin pothuajse shumica dërmuese e Shqipërisë së Jugut ai do të shkruajë një nga vjershat më emocionuese për nënën me titullin Mëmës t’ime. Në të gjejmë gëzimin, hidhërimin dhe frikën e nënës për birin e saj që nga ditët e djepit e deri në ditët e mërgimit:

…Bir or bir i nënës, ti po më largohesh
Oh! buzët më dridhen, zëmra më coptohet

apo porosia e nënës:

Pa ty, bir i nënës, mbetem si e mjerë,
Mos harro të kthehesh, të të shoh dhe nj’ herë.

Kurse në vargjet pasuese poeti shpreh sesa e domosdoshme është prania e nënës në lumturinë e njeriut dhe sa e dhimbshme është mungesa e saj:

Malli më ka marë, mëma im’ e dashur,
Gjatë kësaj kohe si nuk paskam plasur?


Malli i nënës ishte plagë e hapur për një pjesë të madhe të shqiptarëve në Amerikë. Jo vetëm për ata emigrantë ekonomikë, por edhe për ata refugjatët politikë. Për këta të fundit edhe më keq, sepse nënat e tyre do ta kalojnë jetën në internime.

Shqiptarët e Amerikës deri para ardhjes së komunistëve në pushtet kishin lidhje pronësore me atdheun, por me mbylljen e Shqipërisë ata i shkëputën të gjitha lidhjet pronësore, ashtu sikur arbëreshët dikur, sado jo edhe lidhjet shpirtërore.


Në vitet 60 dhe 70 botohen poezitë e Fan S. Nolit, Arshi Pipës, Vex-it, Bardhit, Demo Labit, Agron Himariotit, Nick Kreshpanit, Bilal Xhaferit (i cili e lufton tiraninë komuniste), Nexhat Peshkëpia etj.
E rëndësishme është gazeta Dielli edhe se i përket botimit të poezive në dorëshkrim të Faik Konicës (gjithsej 5, Drit’ e shpirtit tim, Fitova moj zëmbër, Një të dashur kush ka gjetur prej tyre dy janë në anglishte In memory of a young girl dhe To a revolutionary leader) dhe të  Andon Zako Çajupit (gjithsej dy Hymni kombëtar, Faik Konica dhe një variant Hymni shqiptar). Ky i fundit do të shkruaj një himn, ashtu siç shkruanin pothuajse shumica e poetëve të Rilindjes Kombëtare. Ia dërgon për botim gazetës Dielli miku dhe bashkëfshatari i tij Sofakli Çapi. Vjersha Hymni kombëtar është e panjohur për lexuesit dhe studiuesit e Çajupit. Nuk është përfshirë në veprat e tij as në Prishtinë, e së fundi (në përgatitje të Jorgo Bulës) as në Tiranë.

E shkruar ndoshta më 1913-1914, të njëjtën kohë me vjershën Mbretit të Shqipërisë që është botuar në revistën Zgjimi të Korçës (1914, nr. 5, f. 232-235) ku  thuhet:

Mos u gëzo, moj Janinë,
Sot për sot jemi të ndarë;
Po Shqiptarët do vinë
Se s’lënë gjaknë pa marrë.

Në vjershën Hymni kombetar Andon Zako Çajupi do të përkujtojë se kufijtë e 1913-ës kanë lënë jashtë shtetit shqiptar gjysmën e trojeve etnike:

Zot, kufit’ e Shqipërisë
Nukë janë tek u-shtuan,
Se armiqt’ e drejtësisë
Shumë vise zotuan.
Po me pahir nuk mbahen
Se nga Shqipëria s’ndahen;
Kur të vemi t’i shpëtojmë
Si dragonj do të luftojmë!

apo në vargjet pasuese:

Një meleun shqipëtarë
Sot ndënë zgjedhë rënkojnë,
Dhe na presin duke qarë,
T’u-vemi, që të shpëtojnë.

ndërsa për fqinjët tanë thotë:

Sot gjitonët s’na nderojnë
Shtiren sikur s’na peshojnë,
Po një ditë, çpejt a vonë,
Kur t’u-vemi, do të shonë!

dhe në fund jep kushtrimin:

Si lum’ i Vardarit
Gjaku le të rrjedhë!
Zverk’ i shqiptarit
Nuk duron zgjedhë.

Sa i përket prozës do të ndalem shkurtimisht në prozën e Faik Konicës. Proza E bija e mbretit edhe trëndafijtë «Dielli»,  1910, 4 shkurt, nr. 45, f. 1, pastaj prozën historike Jeta e Skënder Beut. Jup Kastrati pohon se është shkruar nga 8 gushti 1912 deri më 17 nëntor 1918 (Kastrati 1995). I të njëjtit mendim është edhe Nasho Jorgaqi (Konica, vepra V, 2001, f. 434). Ky është një shembull se si marrin të dhënat nga fjalët e të tjerëve, pa i parë shkrimet origjinale. Në të vërtetë është botuar në nëntë vazhdime nga 8 gushti – 17 tetor 1912. Dielli», Boston Mass, 1912, 8 gusht, nr. 161, f. 2, 3; 15 gusht, nr. 162, f. 2, 3; 22 gusht, nr. 163, f. 2, 3; 29 gusht, nr. 164, f. 2, 3; 5 vieshtë [shtator], nr. 165, f. 2, 3; 12 vieshtë [shtator], nr 166, f. 2; 19 vieshtë [shtator], nr. 167, f. 2; 26 vieshtë [shtator], nr. 168, f. 2; 17 vieshtë II [tetor], nr. 171, f. 2. Tregimi Katër pralla nga Zullulandi, prej të cilave është botuar vetëm një me titullin Një ambasadë e Zulluve në Paris  (11 mars 1922), ndonëse tregim për një popull tjetër, në të vërtetë ka të bëjë për Shqipërinë dhe shqiptarët. Kurse proza ese Shqipëra si u-duk është një vepër që duhet të lexohet dhe të rilexohet, sepse është shumë aktuale. Faik Konica kishte ndërmend të shkruante mbi zotrit e çifligjeve, dhe mbi ata njerës që i vënë rëndësi më tepër diplomës se sa zotësisë së njohurive.

Në Dielli janë botuar nga letërsia botërore romanet: Myshteret e Parisit (1920) prej Eugene Sue, i përkthyer prej Andon Frashërit; Kapedani i Jeniçerëve ose Skënderbeu (1922-1923) prej James M. Ludlow, i përkthyer prej A[ndon] S. Frashërit;  Arthyr Gordon Pym (1923-1924) prej Edgar Allan Poit;  Bota me 2000 A.D.(1930) prej Edward Ballamy, i përkthyer prej Aqile Tasit kurse nga letërsia shqipe dy romanet e Foqion Postolit Për mprojtjen e atdheut dhe Lulja e kujtimit; romani  i Faik Konicës Dr. Gjëlpëra zbulon rënjet e dramës së Mamurrasit (1924) si dhe fragmente të romanit Ra Berati  (1971) të Bilal Xhaferit.

Sa i përket dramaturgjisë është botuar më  1911-1912 drama Fe dhe kombësi  prej Kristo Floqit, dramë me 4 akte dhe 4 pamje; XOXA, ZOI M.: Kurora shqiptare (1923) prej Zoi M. Xoxa, dramë me pesë akte, Tri njolla të mërgimit (1935) prej Nelo Drizari, dramë me një punë dhe një pamje. Ëndrat e punëmirës dhe shpresat e shoshës (1935) prej Hito Sadikut, si dhe Për mbrojtjen e atdheut (1957-1958) prej Peter R. Priftit.  Dramë me tre akte. (Bazuar në novelën “Për mprojtjen e atdheut” prej F. Postolit).  Komeditë Tregëtari i Vlorës(1909-1910) prej Chamfortit, komedi në një akt dhe në prozë. E adaptoj shqip Faik be’ Konitsa; Martesa me pahir (1910) prej Molierit, komedi në një akt dhe në prozë. E adaptoj shqip F. S. N.; Dhëndër me pahir  dhe Merre t’a marrim (1912) prej K. Floqit, komedi me një pamje.

Pra siç shihet në gazetën Dielli botohen veprat e krijuesve më të shquar të saj, si Faik Konica dhe Fan S. Noli e që kanë një ndikim të madh në letërsinë shqipe.

Në fund do të doja të përfundoj duke përmendur dialogun e Fan S. Nolit me një minstër të qeverisë komuniste për dërgimin e trupit të Faik Konicës në Shqipëri: «Dërgojeni po deshtë, po trupi i tij do të dalë përpara Gjykatores së Popullit që të gjykohet në bëri mirë apo keq për Shqipërinë» thotë ministri dhe përgjigjia e Fan S. Nolit: «Po, zoti ministër, i vdekuri s’ka gojë që të mbrojë veten përpara gjykatores!»

*Kumtesë e mbajtur me rastin e 100 vjetorit të gazetës Dielli, qershor 2009

Chameria Deserves Justice NOW!

                                                                                                     Credit : Parallelozero

 Over 35,000 men, women, and children were expelled from Chameria and nearly 5,000 innocent civilian Albanians were massively murdered by Greek Nazi general Napoleon Zervas  in 1944-1945.  At the meetings in Tehran (1943), Yalta (1945) and Potsdam (1945), the three major wartime powers, the United Kingdom, United States, and the Soviet Union, agreed on the format of punishment for those responsible for war crimes during World War II. The legal basis for the Nuremberg trials was established by the London Charter, which was agreed upon by the four so-called Great Powers on 8 August 1945, and which restricted the trial to "punishment of the major war criminals of the European Axis countries". The Nuremberg trials initiated a movement for the prompt establishment of a permanent international criminal court, eventually leading over fifty years later to the adoption of the Statute of the International Criminal Court. This movement was brought about because during the trials, there were conflicting court methods between the German court system and the U.S. court system.Some 200 German war crimes defendants were tried at Nuremberg, and 1,600 others were tried under the traditional channels of military justice. The legal basis for the jurisdiction of the court was that defined by the Instrument of Surrender of Germany. The court was limited to violations of the laws of war, it did not have jurisdiction over crimes that took place before the outbreak of war on 1 September 1939. Greek politicians still claim today that these individuals were collaborators of the Nazi regime and deserved to be massacred and expelled. Greek government today denies Chams ever existed and its citizens were thus silenced by the totalitarian and longstanding theocratic regimes. After the Marshall Plan, the United States policies and programs implied and supposed that Greece would be an important ally and a stable democracy in the Mediterranean basin. With the Schengen visa liberalization program put in place a few years ago, many Chams optimistically believed they would have the opportunity to visit their ancestral lands and resettle in their properties. They were wrong. Many of them were stopped and abused at the border checkpoints and their passports were often torn by Greek customs agents. The Greek Consulate in Tirana has consistently denied issuing entry visas to Albanians born in Greece, so the latter are denied the right to put a bouquet of flowers on top of their ancestors who are buried there, in their thousand-year old lands. Unfortunately, Greece does not allow the latter to freely speak in their mother language, Albanian, in public. They have no right to register as Albanians and are not recognized as a minority. Evidently, these acts are fundamental human rights abuses based on the principles of freedom of movement and those of property rights.

                                                        Children refugees from Chameria Expelled by Greece in 1944

December 2012, the PDIU (Party for Justice Integration & Unity) party presented a draft resolution to be passed before the Albanian parliament in the spring of 2013. This document was disgracefully rejected in 2004. Now the resolution mainly aims to reactivate the Treaty of Friendship between Albania and Greece and abolish the Law of War Decree between Greece and Albania No.2636/1940 and 2637/1940 respectively which are still active legislation. This document also calls for the establishment of bilateral ad-hoc committees to jointly work on resolving the Cham issue. Other areas that this document charges the Albanian MFA, Ministry of Education and Science and Greek government to work on the recognition of the minority status, the erection of two monuments in Paramithi and Filat to recognize the loss of innocent women, children, and elderly who were massacred by Greek Army units, with the proper conveyance of this tragic events in school textbooks. Charging the relevant diplomatic corps with resolving the issue is another important element of this document. The Albanian American Organization Chameria (AAOC) fully supports this important resolution.

Fotografi shqiptar që dokumentoi historinë dëbimit të çamëve nga Greqia

Shkrim i përshtatur për rastin e 100 vjetorit të lindjes, të Jani Ristanit, njërit prej fotografëve më të njohur shqiptarë të shekullit të kaluar

Nga Qerim Vrioni

100 vite më parë, më 16 djetor 1913, lindi në fshatin Lliar të Zagorisë, Jani Ristani, një nga fotografët më të njohur shqiptarë të shekullit të kaluar. Ai dallohet për veprimtari të gjatë dhe të shumëllojshme, por duke veçuar atë dokumentare dhe historike.

Pas mbarimit të shkollës fillore në fshat, në moshën 14 vjeçare, ai shkon në Turqi (Stamboll), ku kishte të atin dhe gjyshin të cilët jetonin me një dyqan të vogël. Aty, zagoritin e ri shpejt e tërhoqi fotografimi. Në këtë fushë u ndihmua nga një mjeshtër turk deri sa më vonë arriti të hapte edhe një studio private fotografie. Puna në të i “shpërveshi mëngët” për të përvehtësuar fotografinë si mjeshtëri teknike, por edhe si veprimtari kulturore. Fotografon jo vetëm banorët për foto nostalgjie, por edhe ngjarje të ndryshme politike e shoqërore. Kështu, më 1931 realizon një foto të “Miss Turqia”, e cila u botua në gazetën e madhe “Xhumhyrjet, dhe në 1932 udhëheqësin e madh turk, Mustafa Qemali, gjera që e ngazëllyen dhe e nxitën mjaft djaloshin nga Shqipëria. Po atë vit, 1932,. Jani fotografon 28 Nëntorin, “Ditën e Flamurit” në konsullatën shqiptare të Stambollit, foto që disa ditë më pas u botuan nga gazeta “Demokratia” e Gjirokastrës, duke shënuar kësisoj “takimin” e parë të tij me shtypin shqiptar. Ndërkohë, fotografi i ri realizon edhe mjaft shkrepje për kënaqësi vetjake, portrete shokësh, peizazhe të Stambollit, çka e shtytën të ishte më kërkues i të bukurës në fotografi.

Në vitin 1934, Jani Ristani kthehet në Shqipëri për të kryer shërbimin ushtarak e, pas përfundimit të tij, vendoset në Tiranë, ku bashkë me kushërin e tij,Vasil Ristani, më 1936, hapin një studio fotografie në “Bulevardin Zogu I”. Emri i saj ishte mjaft interesant, “Shtëpi për Arte Fotografike”, por edhe puna që bëhej në të ishte me kërkesa të mëdha. Më pas ajo u quajt “Foto Studio Ristani” (Jani dhe Vasil), atje filluan të shkojnë për shkëmbim mendimesh edhe shumë të shkolluar në Perëndim. Gjithashtu përmendim se Jani Ristani në këtë kohë filloi bashkëpunim të rregullt me disa organe shtypi si “Diana”, “Donika”, Drita”, “Java” etj. Vet Jani, do kujtonte vonë-vonë, ndër të tjera, fjalët që i thoshte shpesh patrioti dhe intelektuali i shquar, Mit’hat Frashëri :”Ta dish Jani, kjo punë që po bën ka vlera historike për Shqipërinë”. Dhe vërtetë ashtu do të ishte, por një pjesë e madhe të fotografive ku paraqitej Mbreti Zog (për një kohë ka qënë dhe fotograf zyrtar i Oborit Mbretëror) dhe armiqë të regjimit komunist, u zhdukën nga vet Jani, para se të zhdukej edhe ai vet. Kështu ai vet shprehet vitet e fundit në një gazetë :”Kam djegur me dhjetra foto e libra të ndaluar, mes tyre edhe disa nga fotot e Zogut. S’doja t’i hapja bela vetes. Ai regjim nuk të falte…” (Gazeta “55”, 19.04.2003). Kjo na kujton prishjen e “nudove të tij të bukura nga Skulptori i madh, Janaq Paço për të shmangur rrezikun e persekutimit nga diktatura komuniste. E, s’janë këto shembujt e vetëm të prishjes së krijimtarisë nga vet autorët. Dukuri e dhimbshme dhe me pasoja për kulturën tonë kombëtare.
Aparati të tij nuk i kanë shpëtuar ngjarje të tilla si sjellja në vend e eshtrave të Naim Frashërit (1937), përurimi i Mauzoleut të Nënës Mbretëreshë (1937) dhe Bankës Kombëtare në Tiranë (1938), Martesa e Mbretit Zog, çelje rrugësh dhe institucionesh të reja etj. Dhe vlerësimet për punën e tij nuk vonojnë. Kështu më 1939, Jani Ristani është nderuar me “Diplomë Nderi” në “Fiera dell Levante” të Barit (Itali) ku u paraqit në përbërje të pavionit të artizanatit shqiptar.

Në nëntor 1944, Jani dhe Vasil Ristani, së bashku me Filip Viton, fotografuan luftën e Tiranës, sidomos qytetin pas largimit të trupave gjermane, ndër to dhe fotoja me sheshin “Skënderbe”(Xhamija, Sahati dhe Pallati Kaceli). Në atë fotografi, Jani ka inkuadruar edhe një re të madhe të bardhë në sfond, ndoshta për të simbolizuar “ditët e bardha” që do të vinin paskëtaj, iluzion që u shua shpejt.
Më 1945, me sugjerimin e një oficereje angleze fotografon çamët (e shpërngulur egërsisht prej trojeve të tyre nga shovinistët grekë), në kampin e Kavajës si dhe Kongresin e tyre që u mbajt në Vlorë, foto me vlera të mëdhaja dokumentare. Dy vjet më vonë punësohet në Minstrinë e Punëve Botore (ndërtim-komunale), ku krijon dhe laboratorin fotografik, por duke udhëtuar anë e mbanë vendit për të fotografuar objektet në rindërtim e ndërtim. Kjo e ndihmon që më 1948, të hapi ekspozitën e parë vetjake në mjediset e kësaj Minstrie. Veprimtaria e tij fotografike në kantieret e shumta të ndërtimit e ka pasuruar mjaft fondin vetjak të Janit, por sot pjesa më e madhe e tyre ndodhen të shpërndara në disa institucione shtetërore arkivore, herë-herë edhe pa emrin e autorit të tyre.

Për t’u shënuar është fakti se Jani Ristani është autor i fotografisë së parë me ngjyra në vend dhe që i përket vizitës së Presidentit të Vietnamit, Ho Shi Min, në Tiranë më 1957. Po ashtu duhet cekur këtu pjesëmarrja e tij në Konkursin Ndërkombëtar të Fotografisë “Bifota” në Gjermani (1965), ku u nderua edhe me Diplomë Nderi, në Bashkimin Sovjetik (1961), Hungari (1962), Rumani (1963). Në këto konkurse ai përfaqësohej kryesisht me foto dokumentare, por nuk ishte vetëm ky lëm që lëvronte. Jani ka realizuar edhe foto-etyde me emra të tillë si, “Coroditje”, “Thethi”, “Liri e kufizuar”, “Eklipsi i diellit”, “Katundari”, “Mësuesja e gjuhës”, të cilat tejçojnë edhe kumte të ndryshme socio-filozofike.

Ndërkohë, ai bashkëpunonte me organet e shtypit të atëhershëm, veçanërisht me gazetën “Bashkimi” dhe revistën “Ylli”, por edhe me Muzeun Arkeologjik, me Ministrinë e Bujqësisë (sektori i propagandës), me Komitetin për Marrëdhënie me Jashtë etj. Për të realizuar fotografi me nivel të lartë, ai ishte abonuar edhe në shtypin e specializuar të fotografisë jashtë shtetit, organe të cilat vinin me shumë vështirësi, por që “përpiheshin” menjëherë sapo i binin në dorë. Në këto vite, iu vu rëndësi e madhe kopertinave të revistave, për këtë fotografi i njohur, Petrit Kumi dhe koleg i tij, shprehet për të :”Asokohe eksperimentuesi më i madh në këtë fushë ishte Jani Ristani” (Revista “Spektër”, korrik 2005) Duke pasur bagazh të madh praktik, por edhe njohuri të gjera teorike, Jani pati guximin të shkruaj edhe një libër teorik për fotografinë me titullin “Fotografia Art” që mbeti i pabotuar për arsye ekonomike e, po për të njëtat shkaqe ngeli pa parë dritën e shtypit edhe albumi i tij fotografik “Butrinti” me foto të qendrës së njohur arkeologjike. Ndoshta një ditë do të jenë në duartë e dashamirëve të fotografisë këto krijime të mjeshtrit Jani Ristani. Atëherë brezat do t’a vlerësojmë edhe më tepër atë që gjithë jetën e tij ja kushtoi fotografisë, por edhe duke lënë në të shumë punime të vlefshme, dokumentare dhe historike. Të dy këto vepra ndodhen në ruajtje tek e bija, Maria, e cila natyrisht i mban si gjera të shenjta. Gjithashtu ai është autor i albumit të madh historiko-dokumentar për ndërtime që përfshin periudhën 1945-1965, i rëndësishëm sidomos për Arkivin Shtetëror të Ndërtimit. Shumë foto të tij janë të shpërndara në institucione të ndryshme qëndrore, disa herë pa emrin e autorit, të tjera zhdukur nga “specialistë” ngaqë brenda tyre ishte dhe ndonjë “armik”. Sot është vështirë të mbledhësh gjithë krijimtarinë e Jani Ristanit në një album, por përbën edhe një detyrim të shoqërisë për këtë fotograf që për gjashtëdhjetë vjet nuk e hoqi aparatin nga dora.

Në vitet e fundit të jetës ai pati një gëzim të veçantë, më 1998, fotografit plak dhe fisnik, iu festua 85-vjetori i lindjes nga Ambasada Turke në Tiranë, për shkak të lidhjeve të hershmë të tij me Turqinë.
Puna e gjatë dhe e madhe e Jani Ristanit në fushë të fotografisë, veçanërisht në atë dokumentare dhe historike, por të shoqëruar përherë me merakun e artistit, përbën një kontribut të shquar për fotografinë shqiptare. Prej kohës kur filloi fotografimin, vitet ’30, e deri në fund të jetës (15 maj 2005), për atë çdo ditë dhe javë ishte e lidhur ngusht me fotografinë. Kështu që 93 vjet i plotësoi jo duke “shtyrë” ditët, por duke “i mbushur” me diçka nga fotografia.. E, pjesa më e madhe e fotografive të Jani Ristanit, do t’ju hyjnë në punë edhe brezave të ardhmë, duke e bërë kështu punën e tij të vlefshme dhe emrin e tij të paharruar.

Burime:
1. Ristani Maria-Një fshat i vogël dhe një kasaba e madhe- Tiranë, 2004
2. Gazeta “55”-“Jani Ristani, legjenda e gjallë e fotografisë shqiptare”–19 prill 2003
3. Gazeta shqiptare- “Jani Ristani, njeriu që ngjyrosi fotot shqiptare”–14 maj 2002
4. Arkivi Fotografik i Familjes Jani Ristani
5. Arkivi Shtetëror i Ndërtimit
6. Gazeta “Ballkan”-“Fotografia, nga Marubi te Fusha”—25 nëntor 2003
7. Gazeta “Korrieri”-“Iku dhe Ristani, “Gjyshi i fotografisë shqiptare”—21 maj 2005
8. Revista “Spektër”—“Fotografia në kufi të dy epokave”-korrik 2005

Thellimi i tragjedisë çame në vitet 1934-1938

Eugen SHEHU

  Në përgjithsi çështja çame, ndonëse e lindur menjëherë pas Konferencës së Londrës të vitit 1913, vijoi në mënyrë tragjike në krejt deceniet që rodhën më pas.Shteti helen, për të shkombëtarizuar këto vise, vuri në radhët e parat ë forcave të veta,pikërisht andartët, këta ultranacionalistë helen, të cilët për t’iu shpëtuar burgjeve për krimet që patën bërë ndaj vëllezërve të tyre të një gjaku, nuk munguan të ndërmarrin gjithfarë kryqzatash ndëshkuese ndaj shqiptarëve etnikë, jo vetëm në Camëri por edhe në vise të tjera të Greqisë në të cilën jetonin prej vitesh. Siç kemi përmendur edhe më lartë, reprezaljet e helenëve ndaj shqiptarëve etnikë në çamëri, në fillim të viteve të 30-të të shekullit të kaluar, erdhën duke u shtuar. Përballë situatës tejet të rëndë, ishin me dhjetra e dhjetra familje, të cilat pa patur as minimumin jetik, duke dashur të mos haroheshin nëpër shkretëtirat e Anadollit, kapërcenin në mënyrë të fshehtë kufirin politik me Shqipërinë, duke kërkuar drejtpërsëdrejti mbrojtjen e shtetit amë.Në këto vite, me dhjetra familje patën vërshuar në Shqipëri, si prej Preveze e Filatit ashtu edhe nga Praga,Janina apo Pramithia.Në këto kushte,Mbreti i shqiptarëve Ahmet Zogu, duke paraparë se ky vrull emigrimi drejt shtetit amë ishte i pandalshëm dhe krejt i natyrshëm, dha porosi pranë Ministrisë së ekonomisë, në ato vite, të ngrihej, posaqërisht për këtë problem Zyra e Emigracionit.Merret lehtësisht me mend se nuk ka qenë rastësi vendosja në funksionin e kryetarit të kësaj zyreje, të intelektualit çam Ruhi Deliu me origjinë nga Margëllçi i Camërisë.Pikërisht me nismën e kësaj zyre, shteti shqiptar i asaj kohe, ngriti edhe tri fshatra për të pritur çdo rast banorë të tjerë nga çamëria, të përndjekur me mjete nga më monstruozet prej Athinës Jo pa qëllim këto fshatra u ngritën në Qarkun e Gjirokastrës ( pranë kufijve brutalë të vendosur më 1913 ) pasi këto familje shqiptarësh etnikë, do të mund të ktheheshin nesër, në karakolle të parat ë qëndresës shqiptare në rast sulmesh të andartëve grekë.

  Në fillim të vitit 1934, Qeveria shqiptare i dërgoi përfundimisht Athinës, ultimatumin se nëse nuk shiheshin të drejtat e shqiptarëve etnikë në Camëri, do të merreshin masa kundërvepruese ndaj minoritetit grek në Shqipëri.Kuptohet Qeveria Shqiptare nuk mund të merrte fushata ndëshkimore, por së pari u mjaftua me mbylljen e shkollave në gjuhën greke dhe në vend të tyre vendosi mësues të gjuhës shqipe. Këtë veprim, atdhetari shqiptar në Gjenevë, Lec Kurti e shpjegoi si parakusht për çeljen e shkollave shqipe në Camëri, ku gjuha amtare po harrohej, ku të pakët mësues të shqipes dergjeshin varreve apo ishin vrarë prej thikës së kriminelëve të Athinës. Qeveria greke pamvarsisht prej premtimeve në Lidhjen e Kombeve në Gjenevë, ndërmori këtë radhë një vargmasash prej propagandistike, për t’a shmangur sa më shumë problemin kryesor, gjenocidin etnik nëpërmjet bandave të të ashtuquajturit Vorio Epir.Ishin pikërisht këto banda që ndërsa u vërsulën me valë sulmesh të reja ndaj popullsisë së pambrojtur çame, organizuar edhe në Athinë, përpara ambasadës shqiptare aty, një demonstratë duke hedhur parulla deri në djegjen e shtëpive shqiptare në çamëri.Këto demonstrata ku shihej qartë dora e Athinës, vijuan më pas në qytetet shqiptare brenda kufijve politik të Greqisë, siç ishin ;Filati,Patra,Janina etj.Veprimet të tilla ( ndonëse paqësore prej frike) mbështetësit e teorisë për Vorio Epirin organizuan edhe pranë konsullatës greke në Gjirokastër.Por kjo demonstratë nuk zgjati veçse disa minuta, pasi sheshi i qytetit në fjalë u mbush me shqiptarë me flamuj kombëtar në duar duke kënduar këngë të shumta, deri edhe për trimat e Camërisë.Pas kësaj, Athina u tërhoq, ndonëse vijonin të shkruheshin në pothuaj të gjitha qytetet,“vullnetarë“ për të shpëtuar Vorio Epirin.Madje vetë shtypi grek, në tetorin e vitit 1934, nuk mungoi të publikojë edhe grupin që do të drejtonte veprimet.“Këto u janë besuar z.Kristo Kristovasili-President, z.Ilia Sukaris-ushtarak,z.Teodor Mergios-avokat“. ( Arkivi Qëndror i Shtetit-Tiranë. Fondi 35 , dosja 28, fleta 281 ).

Ndërkaq edhe vetë Athina, gjatë kësaj periudhe ndihej e futur keqaz në kështjellën e krizave politike, ekonomike, sociale dhe ushtarake.Një grup oficerësh të Athinës, më 2 mars 1935, pasi kishin bërë për veti disa oficerë me pushtet në marinë, mundën të hedhin në duar dy kryqëzorë dhe tri destrojerë të paisur plotësisht me municione luftarake. Të nesërmen me këto paisje tejet moderne të asaj kohe, grupi i oficerëve që organizuan grushtin e shtetit, iu drejtuan Kretës, aty ku ishte strehuar Venizellosi.Me urdhër të njërit prej këtyre oficerëve, kolonel Canakaqis, me të vënë këmbë në tokë, ushtarët grekë pushkatuan dy prej mbështetësve kryesorë të venezillosit, guvernatorin e deriatëhershëm si edhe guvernatorin aktual. Pasi muarën Kretën terroristët grekë vodhën dhe plaçkitën ç’të mundnin dhe aty ku hasnin në kundërshtime vepronin me thika apo me bajoneta të pushkës.Athina u tremb keqas nga kjo ngjarje dhe filloi të reagojë menjëherë. Ajo dërgoi flotën e saj detare sidomos rreth Kretës, duke dashur të shmang sa më shpejt të ishte e mundur katastrofën që po i kanosej.Rreth 7-8 mijë forca ushtarake ngarendën të mbysin puçin ushtarak me çdo çmim. Ndonëse terroristët u gjendën të rrethuar, falë armatimeve dhe teknikës luftarake që dispononin, ata mundën t’i shmangeshin goditjes së drejtpërdrejtë me ç’rast mundën të shpëtojnë kokën disa prej ishujve në afërsi të Rodit, të cilët ndodheshin ç’prej vitit 1912, nën protektoratin Italian.

Një prej gjeneralëve që ndoqi me „mllef“ të madh, deri në fund, terroristët-miq të tij,gjatë asaj kohe ishte greku famëkeq Jani Metaksa. Ai mundi të përfitonte nga rrëmuja e kaosi që sundonte në Greqi, për të mbledhur rreth vehtes mjaft prej ushtarakëve të pakënaqur nga qeverisja e mëparshme.Në këtë mënyrë dinakëria e Metaksës nuk nguroi të vinte në veprim edhe një mekanizëm politik tjetër. Ai dhe oficerët të cilët e shoqëronin, shpallën se duhej rikthyer në pushtet Mbreti i Greqisë, Gjergji, kinse ai kishte përkrahjen  e Europës dhe do të mund të përcillte në Athinë këtë përkrahje. Këtu vlen të thesojmë, se shumë prej qeveritarëve në vitin 1935, shpallën publikisht se e njihnin Mbretin Gjergji dhe prisnin rikthimin e tij në fron, dhe natyrisht se ndaj kësaj oferte edhe vetë Mbreti i Greqisë nuk mund të rrinte duarkryq.Ai organizoi një fushatë të tërë politike e propagandistike për lejimin e marrjen së fronit mbretëror.Një prej parakushteve të këtij rikthimi ishte vendosja e metaksës në krye të forcave ushtarake. Kështu, më 21 prill 1936, gjeneral metaksa u vu në krye të qeverisë së Athinës.Shumë prej çështjeve shtetërore do të mbuloheshin këtej e tutje prej tij, gjithashtu „komanda uhstarake detare dhe tokësore shpallën vartësinë e tyre ndaj qeverisë së kryesuar nga Metaksa“(Gazeta „Besa“ – Tiranë 29 prill 1936 , faqe 4 ).

  Pas fitores së fashizmit në Gjermani, Itali e Spanjë në Ballkan për të parën herrë kjo ideologji e urryer vendosej në Greqi.Edhe fashizmi nuk pyeti aq shumë për fatin e popujve ku lindi dhe u zhvillua, ai u tregua tiran sidomos në ata popuj të cilët nuk e përqafuan.Veçanërisht një prej dimensioneve më kriminale të fashizmit ishte lufta e hapur e tij ndaj minoriteteve apo vendeve që historia në mënyrë krejt cinike i copëtoi për të kënaqur orekset shovene të Fuqive të Mëdha.Kështu ndodhi edhe me shqiptarët etnikë në Camëri.“Në gushtin e vitit 1936, mevendosjen e diktaturës fashiste nga Metaksai, viktima e parë sihte popullsia çame.Fashistët e orës së parë, tregëtari Stavri Koçoni dhe oficeri i gjandarmërisë Zambeta filluan goditjet sistematike në Filat,Pituljetë dhe Gumenicë për zhdukjen e popullsisë çame.U shkua deri atje sa populli i Paramithisë u ndalua me violencë të fliste në gjuhën shqipe.Qeveria greke bëri çmos që të përçante popullsinë duke u përpjekur të kundërverë të krishterët shqiptarë ndaj atyre myslimanë.Kjo politikë shtetërore nuk kaloi pa lënë gjurmë pasi popullsia e këtyre zonave në shumicën dërmuese ishin të paarsimuar dhe sa për rrethet intelektuale, këta nuk mund të komtrollonin situatën“.(Gazeta“Camëria“shtator 2002)

  Ngase pushteti vendor administrativo-ushtarak, ishte kurdoherë në duart e grekërve, edhe në fshatin më të largët të Camërisë, Athina u përpoq të sinkronizonte veprimet me çdo mjet, me këtë pushtet për të shkombëtarizuar shqiptarët etnikë brenda kufijve politik të saj.Në këto momente, e ideuar prej Athinës erdhi porosia për të zhdukur sa më parë emrat e fshatrave shqiptarë, duke dashur të fshinte në këtë mënyrë simbolet e memories kombëtare. Kështu, brenda pak javëve u ndryshuan emrat në shqip të fshatrave ;Spatari,Golbaqi,Picari,Varfanji,Arpika dhe u zavendësuan këta me emra grek si ;Trikoforo,Ella,Aetos,Parapotume,Perdhika etj. Sikur puna të kish mbetur me kaq, ndofta shqiptarët etnikë nuk do të mërziteshin aq shumë,pse ata nuk do të haronin askurrë emrin e fshatit ku patën jetuar gjysh-stërgjyshërit e tyre.Por fjala është fill pas vendosjes me dhunë të këtyre emrave, në këto fshatra u panë kolonët e parë helenë,ardhur familjarisht prej ishujve të largët të Greqisë.Të përkrahur nga pushteti vendor dhe sidomos nga xhandarmëria greke, këta kolonë u vendosën në shtëpitë më të mira të këtyre fshatrave, duke përzënë prej andej shqiptarët etnikë të pambrojtur, kinse dikur ata patën qenë fshatra helene por i patën zaptuar „barbarët“ shqiptarë. Tanimë operacionet ndëshkimore ndaj popullsisë së pambrojtur çame organizoheshin dhe drejtoheshin jo vetëm me urdhër të Metaksës por me vetë miratimin dhe bekimin e Mbretit të Greqisë.Për ta patur nënkontroll sa ma të plotë dhe për të vepruar në mënyrë sa ma energjike për shkombëtarizimin e këtyre trevave shqiptare, Metaksa urdhëroi një ndarje të re administrative për krejt Camërinë duke e copëtuar dhe afruar komandën helenike vendase me qarqet antishqiptare të Athinës.Në këtë mënyrë Camëria e Mesme dhe Camëria veriore u shpallën njësi administrative më vehte me kryeqendër Gumenicën, ndërsa Camërinë Jugore e copëtuan midis qyteteve dhe fshatrave greke, për të pasur sa më të lehtë kolonializimin e tyre.“ Përballë pushtetit të papërgjegjshëm shtypës e shovenist të Metaksait, çamërit u gjendën krykëput të pambrojtur, e vetmja mënyrë e mbrojtjes për ta u bë besëlidhja apo betimi i kahershëm, shtimin dhe fuqizimin e të cilit, ata vetëvetiu e ndjenë si kushtin më të domosdoshëm.Ai i mbajti të bashkuar gjatë gjithë kohës së diktaturës.Dhe nëse plot nga burrat e rrezikuar mund të shpëtonin nga zhdukja, kjo ndodhi pikërisht për hirë të atij bashkimi besëlidhës.Falë atij betimi mjaft atdhetarë të rrezikuar u arrit të kaloheshin fshehurazi brenda kufirit të shtetit shqiptar“.(I.D.Hoxha „Viset Kombëtare shqiptare në shtetin grek“ Tiranë 1998, faqe 247 ).

  Dinakëria greke do të nxiste sidomos grindjet midis shqiptarëve qysh se këta mësonin fjalët e para në gjuhën e tyre.Me një plan të përcaktuar deri në imtësi, fëmijët e krishterë shqiptarë, me të lindur dërgoheshin në kishë dhe pagëzoheshin me emra grek. Më pas, nëpër vitet që po vinin këta fëmijë do të ngulitnin mirë në kokë fjalën e priftit e cila (kinse merrej fjala e Zotit) sipa të cilit ,“kush nuk është i krishterë, është armiku ynë !“. Kjo armiqësi e cila ushqehej me aq „kujdes“ prej priftërinjëve grek, tek fëmijët e krishterë shqiptarë, duam apo s’duam ta pranojmë sot, hapi hendek të thellë në vitet që pasuan në Camëri, midis popullsisë shqiptare të krishterë dhe asaj myslimane të çamërisë.Kjo pasi fëmijët duke u mbrojtur me fjalën e priftit grek dhe duke qenë larg ndikimit të atdhetarëve të vërtetë të Camërisë, dalëngadalë harruan traditat dhe kodet morale-zakonore të shqiptarëve, iu përshtatën më tepër mentalitetit helen duke u asimiluar krejtësisht përgjatë decenieve që kapërcyem.Në librin e tij studimorë me titull,“Istoria tis periohijes Igumenicas 1900-1950“të autorit I.G.Sharra,diku ku flitet për armiqësinë e mbjellë midis fëmijëve shqiptarë të besimeve të ndryshme fetare, shkruhet se ata arrinin deri sa „t’i çanin kokën me gurrë njëri-tjetrit“.

Ndërkaq një tjetër interesim ishte për djemtë e vegjël të Camërisë, në mbrendësi të kufijve të shtetit amë shqiptar.Ata jo vetëm që ndjenin lirinë mbi supe por ishin të kënaqur që mësonin së toku me bashkëkombasit e tyre, qofshin këta të krishterë apo myslimanë.Për më tej, meqenëse fshatrat me shqiptarë të ardhur nga Camëria sa vinin e shtoheshin, për shkollimin sa më të plotë të këtyre djemve u vendos që të ndërtohej në Sarandë edhe një kovikt model, një ndërtesë e vogël ishte paguar prej disa atdhetarëve çamë por klasat sa vinin e shtoheshin.Shtapi shqiptar i asaj kohe na bën  me dije se ; „Kovikti Camëria“ përmbledh në gjirin e vet një numër të madh nxënësish, të përbërë nga djem të viseve të ndrashme të Shqipërisë së lirë dhe irredente, të cilët marrin aty dritën e parë të kulturës shqiptare… Në një bashkëfjalim që pati drejtori ynë me kryeministrin Koço Kota, në lidhje me konviktin në Sarandë, vuri re se kryetari i qeverisë është në dijeni të plotë të kësaj çështjeje dhe interesohet me zemër për realizimin e saj.“Vetë Mbreti ynë, i deklaroi kryeministri,ka urdhëruar Ministrinë e Arsimit që të hyjë në marrveshje me Kryqin e Kuq Shqiptar që të ndërtohet sa më shpejtë godina që i nevoitet koviktit „Camëria“. ( Gazeta „Demokratia“ Gjirokastër  25 korrik 1937 ).

  Edhe gjatë vitit 1938 qeveria fashiste greke vazhdoi në mënyrë sistematike dhunën e saj të pashembullt ndaj banorëve të pafajshëm të Camërisë.Mbreti i Greqisë, në unison me dhunën koloniale shovene të Musolinit dhe Hitlerit, ndërmorri një varg reformash administrative, posaçërisht për të përzënë shqiptarët prej vatrave stërgjyshore dhe për t’i kolonizuar ato treva me popullin helen.Fashizmi i cili po pushtonte çdo ditë e më shumë territore të reja e fashiti edhe atë luftë të shtetit shqiptar në mbrojtje të bashkëkombasve të vet.Diplomacia evropiane u gjend e papërgaditur dhe nuk mund të merrej me zërat e popujve të vegjël që shtypeshin e dhunoheshin, ndërsa harta e Evropës çdo ditë caktonte kufij të rinj. Në këto kushte plaga e gjenocidit grek ndaj trevave të Çamërisë vazhdonte të rishte gjak.

Bern-Zvicër