Zhvillimi i arsimit në Çamëri

“SOT ÇELMË KËTU, ME SHUMË LAVDËRI, NJË SHKOLLË SHQIP”

“Këtu në Prevezë tashti...zunë të mësojnë shqipen. Pa na duhen abetare të mëdha dhe të vogla se, sa herë që i flasim ndonjë shqiptari për nevojën e shqipes, na kërkon abetare. E, kur s' kemi t'i apim, helmohemi".

 Nga: Prof. Murat Gecaj, publicist e studiues-Tiranë

 Ashtu si kudo në vendin tonë edhe në krahinën e Çamërisë u bënë përpjekje të shumta për përhapjen e mësimit shqip dhe për çeljen e shkollave në gjuhën amtare. Kështu, në vitet e fundit të shekullit të 19-të, atdhetari Rexhep Demi e bashkërendoi punën me Sabri Prevezën (1862-1929), me synimin kryesor përhapjen e shkrimit të gjuhës shqipe në të gjithë Çamërinë. Kështu, u dendësua edhe puna për shpërndarjen e librave dhe të gazetave shqipe, si në Çamëri dhe në Shqipërinë e Jugut. Vetëm në Prevezë, Sabriu u kishte mësuar shkrimin e leximin shqip disa bashkatdhetarëve. Më 1899, ai i shkruante shoqërisë "Dituria" të Bukureshtit, me të cilën mbante lidhje të vazhdueshme:

"Duhet të zgjojmë ata mëmdhetarë, që gjenden në gjumë e të mos i trembemi Fizanit dhe Bosforit, se posa u trembëm këtyre...s' fitojmë gjëkafshë, andaj duhet të kemi guxim e shpejtim në shërbesë të mëmëdhesë, sa që të fitojmë qëllimin. Këtu në Prevezë, tashti...zunë të mësojnë shqipen, pa na duhen abetare të mëdha dhe të vogla. Se, sa herë që i flasim ndonjë shqiptari për nevojën e shqipes, na kërkon abetare. E, kur s' kemi t'i apim, helmohemi".

Sabri Preveza, si shumë atdhetarë të tjerë të penës e të pushkës, u përfshi nga vala e kryengritjeve të mëdha antiosmane të viteve 1910-1912, që çuan në shpalljen e Pavarësisë së Shqipërisë, më 28 Nëntor 1912. (Më 1925, i ndjekur nga shovinistët grekë, ai u vendos në Sarandë, ku dhe vdiq).

Po tërë kjo veprimtari atdhetare e arsimore tërhoqi vëmendjen e qarqeve shoviniste dhe iu kundërvunë përhapësve të shqipes. Ashtu si në krahinat e tjera të Shqipërisë, ata u vërsulën me ashpërsi edhe ndaj atdhetarëve në Çamëri. Më në fund, në vitin 1900 e arrestuan Rexhp Demin, në Filat dhe e dërguan në Janinë, qendra e vilajetit. I kontrolluan shtëpinë, sidomos për të gjetur libra shqipe, gjë që për shovinistët përbënte faj të rëndë. Librat e gazetat shqipe, që iu gjetën, ia morën të gjitha. Për "krimin", që kishte bërë, ky atdhetar u mbajt dy vjet në burgjet e mykura të Janinës. Por edhe aty ai nuk u tërhoq nga puna e tij e frytshme për mësimin e shqipes. Në bashkëpunim me nxënësin e tij, Qamil Çami, themeluan një shoqëri të fshehtë, në të cilën bënin pjesë me dhjetëra nxënës. Ajo mori emrin simbolik "Vëllazëria".

Rexhep Demi(1864-1929)

Ndër synimet kryesore të anëtarëve të kësaj Shoqërie, ishte mësimi i gjuhës amtare shqipe. Kështu, pas përgatitjeve të duhura, u arrit që më 7 shtator 1908, në Filat, të çeleshin dyert e një shkolle fillore në gjuhën shqipe. Në një telegram, të dërguar nga Musa Demi, thuhej: "Me gaz të madh u japim një sihariq se sot çelmë këtu, me shumë lavdëri, një shkollë shqip dhe bëmë disa fjalë mëmëdhetarisht".(Gaz. "Lirija", Selanik, 14.09.1908, faqe 2). Afërsisht, po në atë kohë u hap një shkollë tjetër shqipe në Luros të Çamërisë. Mësuesit e parë të shkollës së Filatit ishin: Qamil Izet Çami, drejtor e mësues dhe Hamit Demi, mësues. Shpejt ata morëm masa dhe për kurse mbrëmjeje, ku të rriturit mësonin shkrim e këndim shqip. Reaksioni i armiqve ishte i madh, ndërsa vendosmëria e mësuesve dhe e prindërve ishin për ta vazhduar me çdo çmim punën e nisur. Për këtë gjë, mësues Qamili shkroi edhe disa vargje, në të cilat shprehej me entusiazëm: "E hapën e u gëzuan (shqiptarët, shkollën),/ grekët e djallit u helmuan,/ çami, bir' i astritit/ i dha dërrmën moraitit". Vështirësitë për libra e mjete mësimore ishin të shumta. Por vetë mësuesi Izet Çami punoi për përkthimin e materialeve të duhura nga gjuha frënge. (Ibrahim D. Hoxha, gaz. "Çamëria", 18.04.1991, faqe 6)

Veprimtarinë e tij, në shërbim të arsimit kombëtar, Qamil Çami e vijoi më tej, duke bërë të mundur ngritjen e një shkolle të mesme shqipe, po me qendër në Filat. Ndër të tjera, aty do të përgatiteshin mësuesit e rinj për të hapur shkolla shqipe, kryesisht në Jug të Shqipërisë. Gjatë kësaj periudhe, ai bashkëpunoi me shtypin e kohës, sidomos me gazetën "Zgjimi i Shqipërisë", që dilte në Janinë dhe shkroi vjersha me temë atdhetare. Tërë kjo veprimtari i egërsoi shovinistët, të cilët e vlerësuan "njeri të rrezikshëm", e pushuan nga puna dhe e internuan në një fshat, afër Edirnesë. Megjithatë, nuk iu bind urdhërit, por rroku armët, doli në mal dhe u bashkua me çetat kryengritëse. Pas shpalljes së Pavarësisë, u vu me të gjitha dijet e aftësitë e tij në shërbim të arsimit kombëtar. Mori pjesë aktive në Revolucionin e Qershorit 1924 dhe e caktuan drejtor shkolle në Konispol. Më pas, e transferuan mësues në fshatra të Beratit dhe më 1930 në konviktin "Çamëria"-Sarandë. Por, pas tre vjetësh, kur Qamili kishte dhënë aq shumë për Atdheun e arsimin në gjuhën shqipe, vdiq në Tiranë, në moshën 48-vjeçare.

Në vazhdim të punës së bërë, në pranverën e vitit 1910 funksiononin disa shkolla shqipe, përveç asaj të Filatit e Mallakastrës së Çamërisë. Të tilla ishin shkollat në: Konispol, Ninat, Koskë, Janjar, Konicë e Mazarek. Në shkollën Mesare të Leskovikut ishte mësues Haki Glina, intelektual "mjaft i njohur midis atdhetarëve". Detyrën e mësuesit shëtitës për fëmijët çamë e kryen disa intelektualë atdhetare, ndër të cilët u dallua Hamza Tatzati e të tjerë. E njohur është dhe ndihmesa, që dha atdhetari Dervish Hima në verën e vitit 1911. Ai grumbulloi "të holla për të themeluar shkollë shqipe në Filat të Çamërisë", për të cilën shkruante se: "Kjo shkollë do të jetë shumë e dobishme për ne dhe unë po përdor gjithë vullnetin tim dhe gjithë energjinë time për të arritur suksesin e saj". Përpjekje u bënë dhe për hapjen e shkollës së Janjarit. Për shkollat shqipe në Filat u caktua si përgjegjës Qamil Efendiu, por në punën e tij i dolën shumë pengesa nga autoritetet qeveritare.

Në Prevezë u kërkua me ngulm që mësimi i shqipes të futej, përveç idadijes, edhe në shkollat fillore turke. Të papërtuar në përhapjen vullnetarisht të mësimit të gjuhës amtare te fëmijët e të rriturit u treguan intelektualët atdhetarë Qamil Çami, Musa Demi e të tjerë. Atdhetarët shqiptarë shtruan detyrë përgatitjen e mësuesve të shqipes në shkollat pedagogjike, që u menduan të hapen në Margëlliç e Janinë. (Dr. Apostol Pango, Sarandë, 28.02.1999).

Pra, gjatë viteve 1908-1912, ashtu si në krahinat e tjera, mësimi i shqipes në Çamëri mori përhapje edhe jashtë dyerve të shkollave shqipe. Sali Filati (Çeka) shkruante kështu: "Çamëria sot mori një lëvizje përparimi. Ky çip i vjetër i Shqipërisë ngreh gjerdhet nga kopështrat e diturisë dhe sheh bilbilët, lulet, fatbardhësinë e qytetërimit".(Gaz. "Korça", nr. 9, 20.05.1910).

Në vitet e mëvonshme, mësimi në gjuhën amtare shqipe në krahinën e Çamërisë u përball me rrethanat e vështira historike, që u krijuan si pasojë e shpërguljeve masive të atyre banorëve, larg trojeve të tyre të stërlashta shqiptare. Megjithatë, kudo që i çuan valët e jetës, në zemrat e tyre mbeti kurdoherë e gjallë dhe pashuar dashuria për shkronjat dhe fjalën e ëmbël shqipe.

Në 70-vjetorin e tragjedisë çame

Në 70-vjetorin e tragjedisë çame

Për të mos harruar shqiptarët e Çamërisë që u vranë nga forcat greke, ja një përmbledhje e raportimeve të burimeve shqiptare dhe atyre greke që vërtetojnë masakrat ndaj njerëzve të pafajshëm

Para pak kohësh, duke lexuar librin “Margariti” (Athinë 1989, f. 125), shkruar nga Tula Stefanidhu (Malakata), më tërhoqi vëmendjen një letër tronditëse, e shkruar me dhimbje, dashuri e plot humanizëm… Është një letër-mesazh, ku shpaloset drama e popullsisë çame, që u bë pre e nacionalizmit ekstrem grek, që u penalizua në masë, që nga fëmija i pafajshëm e deri te plaku i pafuqishëm dhe i sëmurë. Tula Stefanidhu (Malakata) u flet bashkëkombësve të saj, troket në ndërgjegjen e trazuar të atyre që bënë krime monstruoze, apelon për drejtësi e humanizëm, rikujton të pafajshmen, motrën e saj çame, miqësitë e ndërprera nga dhuna mizore…

Ja përmbajtja e letrës, përkthyer nga historiani i ndjerë Petrit Demi:

“Bashkatdhetar që kthehesh nga Shqipëria! Mos ke mësuar vallë për motrën time? Si ne, çame, nga vendet tona është. Jam e pikëlluar. Asgjë nuk di pas kaq shumë vitesh që kanë kaluar. Bashkatdhetar! Ti, që je kthyer para do kohe nga Shqipëria, mos vallë e di nëse rron ende motra ime e dashur? Ishte truppakë, sygështenjë. E bukur. E martuar së vogli. Bijë e vetme mes katër vëllezërve. Dhe s’kishte mbushur motin që kishte lindur një vajzë. E pamësuar ishte me vështirësitë e jetës. Të vogla, ktheheshim në ovorua dhe loznim me guralecë. Në sterenë e madhe ulnim kokat dhe thërrisnim të dëgjonim jehonën e zërave tanë. Motmoti besimi nuk na ndante, kisha dhe xhamia na bashkonin. Një miqësi e lashtë i lidhte familjet tona.

- Ta ketë duruar rrugën e mërgimit?

- Mendoj se po, jeton – përgjigjet zemra e përmalluar. Por, vitet kalojnë pa lajme dhe gjithçka e bren dyshimi dhe ankthi.

Dhe ja, dyzet e ca vjet më pas, nga Shqipëria vjen një letër e përmortshme, bukur shkruar nga vëllai i madh.

Në fillim për të afërmit pyet: Kush rron? Kush nuk është më? Dhe në fund vijnë vuajtje pa fund:

“Sapo lamë vatrat tona, rrugës na vdiq motra jote. Ishte vetëm njëzet vjeç. Dhe nuk vonuan ta ndiqnin e bija dhe i shoqi.

Vdiq edhe i ndjeri baba me gjyshen. Të pambaruara qenë lotët e hidhërimit para se të arrinim të çlodheshim diku”. Letër e kobshme! Kaq vjet zemërdredhur, kaq vjet dyshimet largoja.

O Zot! Sa të tmerrshëm, sa të neveritshëm gjakatarët, tiranët, paranoitikët që vunë popujt të vriten dhe nuk i lanë të rrojnë me dashurinë e zemrën për njëri-tjetrin. (Marrë nga libri i Tula Stefanidhu (Malakata): “Margariti”, Athinë, 1989, f. 125).

Si u vranë 2771 shqiptarë të Çamërisë

Masakra më e egër ndaj shqiptarëve myslimanë u bë nga ushtarët grekë që nuk bënin më pjesë në formacionet ushtarake më 27 qershor 1944, në zonën e Paramithisë, ku forcat e Ligës Republikane Greke (EDES) të gjeneralit Zervas hynë në qytet dhe vranë rreth 600 shqiptarë myslimanë, burra, gra dhe fëmijë, shumë prej të cilëve u përdhunuan dhe u torturuan para vdekjes. Sipas dëshmitarëve okularë, të nesërmen, një batalion tjetër i EDES hyri në Parga, ku u vranë 52 shqiptarë të tjerë. Më 23 shtator 1944 u plaçkit qyteti Spatar dhe u vranë 157 veta. Gra të reja dhe vajza u përdhunuan dhe ata burra që mbetën gjallë u grumbulluan dhe u dërguan në ishujt e Egjeut. Në bazë të statistikave që jep shoqata “Çamëria” në Tiranë, gjatë goditjeve që janë bërë në vitet 1944-1945, në fshatrat çame janë vrarë gjithsej 2771 civilë shqiptarë dhe konkretisht si më poshtë: në Filat dhe rrethinat 1286, në Igumenicë dhe rrethinat 192, në Paramithia dhe rrethinat 673 dhe në Parga 620. Janë plaçkitur dhe djegur 5800 shtëpi në 68 fshatra. Në një listë të hollësishme të humbjeve materiale përfshihen 110.000 dele, 24.000 bagëti të trasha, 250000 kv grurë dhe 80.000 kv vaj ushqimor, të cilat arrijnë në 11 milionë kg grurë dhe 3 milionë kg vaj ushqimor. Si rezultat i këtyre goditjeve, llogaritet që 28.000 çamë të jenë larguar për në Shqipëri, ku u vendosën në periferi të Vlorës, Durrësit dhe Tiranës.

Kush i kreu masakrat në Çamëri?

Gjenocidi kundër popullsisë çame është një krim kundër njerëzimit, një spastrim i egër etnik, i cili jo vetëm nuk u ndëshkua asnjëherë, por u kalua në heshtje nga qarqet ndërkombëtare. Vetë ministri i Jashtëm grek, dikur Guvernator i Janinës, në verën e vitit 1913, deklaronte: “Mos ushqeni asnjë iluzion. Edhe në rast se do të jemi të detyruar (nga Fuqitë e Mëdha) të braktisim Epirin, ne nuk do të lëmë asgjë nga pas, veçse tokë djerrë. Çdo gjë që ngrihet mbi këtë tokë do të rrafshohet”. Pra ishte një strategji e mirëmenduar dhe obsesive. Qeveritarët dhe zyrtarët e lartë grekë justifikohen me të ashtuquajturin “bashkëpunim i çamëve me fashistët dhe nazistët”, por në fakt e kundërta është e vërtetë: Bashkëpunimi i forcave të djathta greke me nazistët. Ja faktet: Gjermanët ngritën në Athinë Qeverinë Kuislinge të Ralisit. Anglezi M. Mazower, në librin “Inside Hitler’s Greece 1941-‘44”, Londër 1993, thotë: “Në Athinë anëtarë të EDAS-it nën komandën e Zervës hynë në shërbim të batalioneve të shërbimit të krijuara nga gjermanët për të mbajtur rregullin e qetësinë. Anglezët këmbëngulën që Zerva të ndërpriste lidhjet me Qeverinë Kuislinge, por ai vazhdonte me ta. Në shtabin gjerman ai mbante një oficer ndërlidhës dhe bëri me gjermanët një armëpushim disamujor. Janë pikërisht këto veprime që Zerva kishte dorë të lirë për masakrat në Çamëri.

Nga disa autorë grekë pohohet se masakrat në Çamëri u kryen nga banda të armatosura dhe jo nga ushtri të rregullta. Por edhe bandat njiheshin nga qeveria greke. Kështu historiani grek Jorgos K. S. Kallanxhis, shprehet: “Çamët nuk u përndoqën dhe u vranë nga ushtri të ligjëruara të qeverisë greke, por nga forcat e andartëve grekë, të cilët dëgjuan dhe u udhëhoqën nga një komandë e frontit të Lindjes së Mesme. Këtu duhet të pranojmë që jo të gjithë çamët ishin bashkëpunëtorë të armikut, mirëpo qëndrimi i më të fortit dhe i shumicës mori poshtë edhe të tjerët. Pasuritë e çamëve u shtetëzuan, si parashikon ligji për bashkëpunëtorët, kurse të tjerët braktisën pasuritë”.

Carl Kalmer Hart, përfaqësues i SHBA-së në Tiranë më 1945, në përgjigje të letrës së ambasadorit grek, thotë: “Më tregoni një grek që ndien shqetësim për një shqiptar dhe unë do t’ia raportoj Muzeut të Historisë së Natyrës si specien më të rrallë antropologjike që ekziston”.

Joseph Jakobs, shef i Misionit Amerikan në Shqipëri (1945-1946), shkruan: “Në mars të vitit 1945, njësi të forcave të shpërndara të Zervasit kryen një masakër ndaj çamëve në zonën e Filatit dhe praktikisht e spastruan atë nga pakica shqiptare. Sipas të gjitha të dhënave, që kam mundur të mbledh mbi çështjen çame, në vjeshtën e 1944-s dhe gjatë muajve të parë të 1945-s, autoritetet e Greqisë veriperëndimore kryen goditje të egra, duke dëbuar rreth 25.000 çamë, banorë të Çamërisë, nga shtëpitë e tyre. Ata u ndoqën deri në kufi, mbasi iu grabit toka dhe prona. Autoritetet greke miratuan më pas një ligj që sanksiononte shpronësimin e pronave të çamëve, duke iu referuar bashkëpunimit të bashkësisë së tyre me forcat pushtuese të Boshtit, si një arsye kryesore për marrjen e këtij vendimi”.

Këto vitet e fundit, albanologu i shquar, Robert Elsie, në një pjesë studimi të botuar më titullin “Shqiptarët çamë të Greqisë sipas dokumenteve të panjohura”, shprehet: “Forcat britanike, për të siguruar bregdetin jonian për furnizimet e tyre ushtarake, lejuan komandantin vendas Zerva (1891-1957) të pushtonte rajonin”.

Le të sjellim në vëmendje disa nga studimet dhe qëndrimet e historianëve dhe studiuesve grekë.

Jani Sharra në librin “Istorias tis Periohis Igumenicas”, f. 642 (viti 1985), thotë: “ …Nuk kemi sot të drejtë të mos zbulojmë disa të vërteta të pakundërshtueshme dhe siç duam të dënojmë vrasjet dhe krimet e pushtuesit e të myslimanëve keqbërës, aq më shumë do të na duhet të dënojmë krimet dhe vrasjet e fuqive të ashtuquajtura të çlirimit si dhe keqbërjet e elementeve kristiane” (f. 629). Sharra shpreh edhe një zhgënjim të italianëve, të cilët mendonin se çamët do t’i kishin në krahë. Ai thotë: “Italianët u zhgënjyen me minoritetin shqiptar në Greqi. Shumë pak çamë u rreshtuan në njësitë fashiste italiane”,(f.603-4) kurse çamët u rreshtuan me forcat e ELLAS-it.

Jani. G. Sharra, në fq. 668 të këtij libri, shkruan: “Më 27.6.1944 andartët hynë në Paramithi; bishat përbërëse të tij u vërsulën bishërisht mbi popullatën e pambrojtur. Njerëzia ia dhanë vrapit të ndjekur nga breshëritë e plumbave; në mesditë rrugët, rrugicat, oborret dhe kopshtijet ishin mbuluar prej gati 700 kufomash, ndër to edhe ajo e myftiut, Hasan Abdullah Mulazimit, dhe burrave të tjerë më të rëndësishëm, ndër to edhe të plot e plot grave dhe vajzave. Urrejtja që vlonte brenda tyre shpërtheu egërsisht mbi gratë, fëmijët, pleqtë e të pafajshmit. Kërdia, dhunimet, plaçkitjet, djegiet e keqbërësitë e tjera vunë vulën e tyre në çdo vend të Çamërisë. Tërë ç’kishin arritur të mbeteshin gjallë – kryesisht femra, fëmijë e pleq e plaka – u rrasën gati një mbi një nëpër bodrume. Të nesërmen e gjëmës në Paramithi (27.6.1944), EOEA-sitët hynë në fshatin Karbunar. As atje s’lanë kënd të gjallë nga sa zunë. Tërë çamërit që u gjetën në Karbunar, u vranë dhe u hodhën nëpër hendeqe: një nënë me 7 fëmijë si edhe të vegjël të tjerë, tri vajzat e Muharrem Agushit, nusja e Hodos dhe Ajshe Agushi” (fq. 669). “Pas dy ditësh EOEA-sitët arritën në Margëllëç; “e plaçkitën egërsisht; të vetmit që s’kishin mundur të mërgoheshin, ishin plaku Qamil i paralizuar prej vitesh dhe e shoqja e tij; i therën të dy brenda shtëpisë së vet” (fq. 699). (J. G. SH., “Istoria…”, fq. 669). Në fshatin Livadhar vranë Izet Lovidhen, të birin, të shoqen dhe të bijën në bahçen ku punonin. Ditët e fundit të korrikut 1944 grinë të 58 vetët që gjetën në Pargë, përfshi edhe myderrizin e qytetit, tok me familjen e vet: dy të bijtë, të shoqen dhe të bijën. Në Volë vranë këdo që zunë, kurse në fshatin Skrropjonë të Margëllëçit femrat e familjes të Sako Banushit i përdhunuan dhe pastaj i thelëzuan. Në fshatin Kastrizë shuan të 16 pjesëtarët e 2 familjeve, të vetmet familje myslimane në atë fshat: të Halil Rustemit e Hasan Sulçes; grinë burrat dhe në vijim përdhunuan për tri ditë rresht vajzat dhe gratë, njëra nga të cilat disa muaj shtatzënë. Pasi ishin velur me kënaqësitë e veta shtazarake, gratë në fjalë dhe fëmijët e tyre i shpunë në vendin e quajtur “Tre Ullinjtë” dhe i vranë. “Haziz Hate Shabìnin, të vetmin që arritën të kapnin në fshatin Shulash, e pushkatuan aty pranë, në vendin e quajtur ‘Gropa e Mihailidhit’. Kufomën e Mehmet Abazit që kishte vdekur para dy muajsh e qitën nga varri dhe e tërhoqën zvarrë nëpër rrùgët e fshatit. (J. G. Shàrra, “Istoria tis….”, fq. 699). J. G. Sharra shkruan më poshtë: “Masakrat në Paramithi dhe thellimi i keqbërësive nuk linin asnjë dyshim se, po të donin të mbijetonin si popull, duhej të çrrënjoseshin”. Ndërsa në fq. 670 të “Istoria tis…” vëren: “Kush donte të jetonte, duhej të linte truallin e shenjtë të atdheut të vet, shtëpinë, pasurinë dhe të merrte rrugën e mërgimtarit”. Në fq. 665 të veprës së vet, po ky autor shkruan: “Tabloja që paraqitnin ishte rrëqethëse dhe e vajtueshme…mijëra vetë: burra, gra, fëmijë, pleq e plaka në një vargan kilometrash të ngjashëm me një gjarpër në lëvizje e arixhinj në pamje, me dhimbjen dhe keqardhjen në fytyrat e tyre, të ngarkuar me çka kishin mundur të merrnin me vete, ecnin nëpër udhën që koniunkturat fatkeqe me veprime të paramenduara u krijuan kaq pësime çnjerëzore dhe të ashpra”.

(J. G. SH., “Istoria tis…”, fq. 673). Ndërsa në fq. 670 të veprës së tij të përmendur Sharra shkruante: “Në Çamëri u shkelën ligjet e njerëzimit dhe u njollos historia e saj nga këto hordhi njerëzish të egër”; ndërsa në fq. 672 vëren: “Këto ishin përfundimet e politikës së urrejtjes së fesë dhe të politikës së çmendur të EDHES-it; ata, pasi vulosën me gjak, lot e rrënime fatin e të dy bashkësive, patën si përfundim çrrënjosjen e çamo-shqiptarëve nga toka e të parëve të tyre, nga shtëpitë e pasuritë e tyre…”.

Studiuesi tjetër i njohur, Niko Zhangu, në veprën e vet “Imperializmi anglez dhe qëndresa kombëtare 1940-1945”, shkruante: “Sikur shqiptarët çamë të ishin kriminelë, do të zhdukeshin të gjithë fshatrat e krishterë të Thesprotisë rreth fshatrave shqiptaro-çame”. Duke folur mbi masakrat në Paramithi, ndër të tjera ky autor vëren: “Barbarizëm në Paramithi. Historia ditët që vijuan fsheh fytyrën e vet nga turpi”. Niko Zhangua shënon: “…ata që kapeshin nëpër fshatra, kaloheshin në thikë; nuk bëhej përjashtim as për fëmijët, gratë e të sëmurët. Shpëtonin vetëm ca të pakë që kishin shumë para dhe lira flori, me të cilat riblenin jetën e tyre dhe iknin drejt kufìrit. Paturpësitë e poshtërsitë e EDHES-itëve vunë kudo vulën e njollës së zezë”.

“Erë e qelbur në shtëpitë e Sali Hafuzit, ku kishin mbyllur gra e fëmijë; vdekje fëmijësh, pamje rrëqethëse e grave myslimane që hiqeshin zvarrë e, edhe pse të uritura dhe të sfilitura, përdhunoheshin e rriheshin nga oficerët zervistë gjatë 6 muajve që u mbajtën të burgosura”. (“Actes agressifs du gouvernement manarcho-fasciste grecs contre l’Albanie”, Tiranë, 1947, kreu XIV, fq. 64-65).

Kronisti i Zervës: Mihal J. Miridhaqi, në librin “Agones tis Filisi i ethniqi Antistasi E DES-EQEA 1941-44 tomos B. J. Sidherisi”, Athinë 1952, tregon disa të vërteta p.sh.:

“Forcat e divizionit X kishin porosi të pastronin Çamërinë dhe njoftuan se si fillim ia arritën qëllimit, duke zënë Paramithinë” (f.191). “Për pastrimin e përgjithshëm nga çamët u ngarkua regjimenti i 40-të nën komandën e Agoros dhe Gallanit dhe 11 batalione të komandës së përgjithshme” (f.191). Më 7 gusht 1944, forcat e Divizionit X zunë fshatrat Margëlliç dhe Mazrek, që ishin mbështetja kryesore e turko-çamëve” (f. 192) “Këto operacione spastrimi i vëzhgonin përfaqësuesit e shtabit të Mesdheut pranë Zervës, togeri skocez Graham” (f.192). “Më 11 gusht 1944, Reoartet EO e EDAS-it spastruan kryesisht Çamërinë nga forcat e armatosura të turko-çamëve” (f.193-4). Miridhaqi flet edhe për takimin e Zervës në Athinë, me ish- kryeministrin Plastria: “Takimi u bë në Megali Vretania. Zerva i tha Plastirës: ne këtu kryetar, bëmë EDES-in, ngritëm dhe trupat andarte të EDES-it. Nuk e di nëse jeni dakord për të gjitha këto? Atëherë Plastira përgjigjet: “Shërbimin politik (d.m.th EDES-in) duhej ta bënit dhe mirë bëtë që e bëtë, por trupat andarte ama e dëmtuan Greqinë…”. Dhe Zerva pyeti: ne e dëmtuam Greqinë? Plastrira iu përgjigj: EDAS-i, ju dhe të tjerët, sepse dogjët edhe fshatrat, vratë dhe njerëz” (f.291-92”)

Si krenohej Napoleon Zerva për mizoritë e tij në letrën që i shkruante një miku

N. Zerva krenohet për mizoritë e tij në gjenocidin ndaj shqiptarëve të Çamërisë. Në letrën që i shkruante mikut të tij Jani Dani Popovitit, më 4 gusht 1953, ai thoshte: “Bëjua të qartë njerëzve se ne e kryem detyrën që na ishte ngarkuar për spastrimin nga Atdheu ynë të çamëve myslimanë, të cilët qëndruan 500 vjet mbi qafë të helenizmoit dhe ua bëmë të mundur malësorëve të zbresin në fusha” (S.Muselimi. “Istoriko Peripato ana ti Thesprotia”, Janinë, 1974). Në qeverinë e Athinës ishte ministër edhe N. Zerva. Më pas, në sajë të presioneve ndërkombëtare, sidomos të SHBA, pasi u zbuluan lidhjet e tij me nazistët, Zerva u detyrua të japë dorëheqjen nga qeveria greke. Megjithatë ai mbeti një “figurë e nderuar” nga autoritetet greke. Statuja e tij, me fytyrë e duar të drejtuar nga Shqipëria, qëndron në qendër të një prej qyteteve të Çamërisë martire.

Bashkëpunimi i Zervës me gjermanët është i provuar nga dokumentet gjermane si dhe nga shtypi grek i kohës dhe i pasluftës, i cili ka dhënë dhjetëra dëshmi në këtë drejtim. Nga arkivat sekrete të Vermahtit gjerman për Greqinë, zbulohet një marrëveshje bashkëpunimi midis Zervës dhe pushtuesve gjermanë që të godiste grekët e tjerë. Autori që ka publikuar këtë marrëveshje shprehet se “ekzistonte në thellësi një miqësi me ujkun”. Në dokumentin gjerman thuhet: “Gjatë natës së 1-2 shkurtit 1944, Zerva i parashtroi Komandës së Korparmatës XXII malore, me anën e një oficeri të plotfuqishëm propozimin për bashkëpunim mbi bazat që vijojnë: armëpushim, bashkëpunim në luftën kundër ELAS-it në azhurnim të vazhdueshëm mbi qëllimet e tij, mbi vetë pozitën e tij si dhe mbi forcat armike”.

Propozimi i Zervës iu parashtrua dhe të Plotfuqishmëve të Posaçëm të Rajhut për Europën Juglindore, ministrit Nojbaher. Përgjigjja ishte: të vazhdojmë tratativat deri sa të merret vendimi përfundimtar. Më 9 Shkurt 1944 u arrit aprovimi për marrëveshje lokalisht të përkufizuar… Kjo situatë vazhdoi deri në fillim të korrikut 1944. Forcat e Zervës në mars 1944 ishin rreth 10000 luftëtarë. Sipas marrëveshjes me autoritetet gjermane duhej të mbetej e lirë nga ushtria e Zervës një rrip bregdetar prej 10 km. Mirëpo më 3 Korrik 1944, trupat e Zervës e pushtuan zonën bregdetare pranë Pargës. Po ashtu, gjatë natës 6-7 Korrik filluan në befasi veprimet luftarake të trupave të Zervës kundër reparteve gjermane në perëndim të Artës dhe në rrugët Janinë-Artë dhe Janinë-Gumenicë. Siç shpjegohet në dokument, “ndryshimi i qëndrimit të Zervës nga marrëveshja e arritur me gjermanët ndodhi si rezultat i ndërhyrjes së oficerëve të ndërlidhjes aleate, të cilët morën përsipër vetë udhëheqjen e ushtrisë së Zervës. Madje thuhet se edhe urdhrin për sulm kundër gjermanëve e dhanë oficerët ndërlidhës të aleatëve. Nisur nga ngjarje të tilla, as edhe gjermanët nuk ishin të qetë për marrëveshjen që nënshkruan. Lajmet e shërbimeve sekrete gjermane konstatonin që në rast zbarkimi të aleatëve, EDES-i do të luftojë kundër gjermanëve, duke iu referuar udhëheqësit të EDES-it Papajoanu. Në gusht 1944, forcat zerviste arrinin rreth 21000 vetë.

Bashkëpunimi i Zervës me gjermanët, ishte dëshmuar edhe në Senatin Amerikan nga oficeri i ushtrisë amerikane me origjinë greke, Kouvras, më 31 mars 1947, duke e cilësuar atë si një kolaboracionist. Kouvaras i paraqiti Senatit një dokument shumë komprometues, i cili provonte marrëveshjen që ekzistonte midis forcave të armatosura gjermane në Epir dhe EDES-it të Zervës. Ky dokument ishte një memorandum i Shtabit të Përgjithshëm të Korpusit të 22 të Ushtrisë Gjermane. Tezën greke e hedhin poshtë edhe dokumentet diplomatike angleze të kohës, të cilat nuk mund të dyshohen për ndonjë tendencë antigreke, por përkundrazi për tolerancë ndaj aleatëve të tyre dhe në radhë të parë ndaj forcave të së djathtës, të cilat ishin pikëmbështetja e tyre. Kështu, sipas dëshmive të njërit nga zyrtarët e lartë të misionit anglez në Shqipëri, majorit Palmer, i cili kreu një udhëtim eksplorues në Greqinë e Veriut, nuk mohohet fakti që pati edhe rreth 700 veta nga radhët e popullsisë çame që luftuan në radhët e ELLAS-it kundër gjermanëve. Gjenocidin zervist për spastrimin etnik në Çamëri e konfirmonte edhe koloneli Monague Woodhouse, ish-kryetar i Misionit Anglez në Greqi, i cili thotë se “Zerva i ndoqi çamët nga shtëpitë e tyre në 1944… Dëbimi u krye me gjakderdhje të madhe. Qëllimi ishte dëbimi i popullsisë së padëshirueshme shqiptare nga vendi i vet”. Palmeri vë në dyshim pretendimin se spastrimi etnik i Çamërisë u krye për shkak të bashkëpunimit të kësaj popullsie me gjermanët, por si pjesë e strategjisë shoviniste të Greqisë kundër shqiptarëve.

Në të vërtetë, armiqësitë dhe konflikti nacional në Çamëri, kishin filluar këtu me aneksimin e kësaj treve shqiptare nga Greqia gjatë Luftërave Ballkanike. Shkaku themelor ka qenë politika sistematike antishqiptare dhe shkombëtarizuese e qeverisë greke dhe organizmave të ndryshme të saj.

Studimet greke që kanë pranuar gjenocidin ndaj çamëve

Një studim i paraqitur në vitin 2008 në Universitetin Pandio të Greqisë, nga një grup profesorësh grekë të këtij universiteti, është i pari që tregon për gjenocidin mbi çamët, nga një grup nëpunësish grekë. Numri i çamëve të dëbuar dhe të vrarë, që paraqitet në studimin grek, është më i madh edhe se numri që paraqet zyrtarisht Shoqata Politike Atdhetare Çamëria në historikun e saj. Studimi, i cili solli të gjithë debatin në vendin fqinj, pranonte gjenocidin grek mbi popullsinë çame, duke thënë se 770 çamë të Paramithisë janë ekzekutuar nga forcat e EDHES-it, vetëm për shkak të kombësisë së tyre. Për më tepër, në këtë studim thuhet se “50 mijë çamë të Epirit janë dëbuar ose vrarë nga Ushtria Revolucionare Çlirimtare Greke (EDHES, forcat e djathta të Greqisë për çlirim, krahas ELAS-it, që ishte komunist, në radhët e së cilës kanë luftuar edhe rreth 200 çamë) gjatë periudhës së Luftës së Dytë Botërore”.

Me gjithë presionet, pedagogët nuk pranuan të ndryshonin asnjë presje në studimin e tyre. Konstandinos Ciceliqis, një ndër hartuesit, tha se “nuk po flasim për çështje kombëtare, por për çështje historike dhe për fakte të dokumentuara, të cilat sot po i paraqesim”.

Ky është studimi i dytë grek, që pranon gjenocidin e çamëve. I pari është hartuar nga profesori grek i Universitetit Yale në Shtetet e Bashkuara, z. Stathis Kalivas, i cili në studimin e tij thotë ndër të tjera se “ky rast është padyshim një gjenocid”.

***

Popujt tanë kanë nevojë për mesazhe si ajo e znj. Stefanidhu… E ardhmja u përket këtyre mesazheve. Jam i bindur se zëri i Tula Stefanidhut (Malakata) nuk është i vetëm në Greqinë fqinje. Ne, ballkanasit, kemi nevojë për këto zëra, kemi nevojë për kodet e mirëkuptimit të popujve tanë.

N.M. - Gazeta Shqip

Chameria, 70 years later – we shall never forget

Ruben Avxhiu - Illyria

On this day, 70 years ago, General Napoleon Zervas, a former ally of the Nazis during the German occupation of Greece, entered the province of northern Greece, known as to Albanians as Chameria. A complete religious and ethnic cleansing ensued.

The troops the National Republican Greek League started with the town of Paramithia where they killed 600 people or practically everyone that they met, including women and children. The purpose was to instill sheer terror among the local Albanian ethnic population.

When the campaign ended thousands of civilians had lost their lives and the entire Albanian Muslim population was pushed beyond the Albanian border. They all had Greek citizenship, from 1913, when the Great Powers had decided to leave Chameria inside the Greek territory despite the fact that Albanians were the majority population in the area. However their rights were ignored and their properties were confiscated illegally.

“The Chameria Association in Tirana estimates that a total of 2,771 Albanian civilians were killed during the 1944-1945 attacks on Cham villages”, writes Robert Elsie, a scholar of Albanian history and literature.
Many women and girls of very young age were horrifyingly raped as their families watched. The sick and the old died of hunger, beatings and exhaustion.

The main responsibility for the crimes weigh on Zervas, the notorious general, who led the ethnic cleansing campaign, a Ratko Mladic of his time, however, by refusing to ever recognize and condemn the tragedy, Greece has owned and justified it.

It seems unbelievable that even today, 70 years later, the entire political spectrum of Greece refuses to recognize that a terrible injustice took place and that the victims and their descendants are owed an apology and a compensation.

The usual official justification for the ethnic cleansing in Chameria is that the Chams were collaborators of the Nazi occupation. While there were several Chams who saw the German occupation as chance to end the pervasive ethnic discrimination in the monarchic Greece, there were on the other side numerous Chams who joined the partisans and fought heroically against the Nazis.

It is preposterous of the Greek officials, scholars and even human right activists to sell the ethnic cleansing as some justified reaction to Nazi collaboration, when the very campaign of ethnic cleansing was designed and implemented by a Greek Nazi collaborator like Zervas.

There was not a country that was occupied by Nazi Germany that didn’t have collaborators, including Greeks and Albanians, just like they had partisans and other nationalist forces of the resistance.
Furthermore, politics cannot justify the mass rapes, the looting, the murder of the children, the illegal confiscation of private properties, some of which from the very Greek thugs who committed the crimes.
It is interesting how Greece continues to confront Germany about the crimes of the World War II and despite the fact that it has received billions in reparations it continues to press for more now that the country is facing a financial crisis. However, Greek history hides a few dirty secrets of its own.

Some of the children who saw the horrors, but survived the ordeal, are still alive today to testify. Enough documents, pictures and films are saved as proof of the massacres and the forced exile. A country that is a member of NATO and the European Union, of the most democratic and civilized part of the human race should have one standard in dealing with the past.

Those innocent children who faced abuse and were left homeless and orphans deserve to be addressed humanly. The arrogant dismissal of their personal painful memories with the usual pseudo-historic mantra does no honors to Greece and blemishes its image as a liberal and European democracy.
The new fascist party of Greece, Golden Dawn, is not an accident. The Greek society will continue to have the seeds of such evil until it faces and comes to terms with the darkest chapters of its modern history. Chameria would be a great start. It is a tragedy that will not go away with its last survivors. It will remain alive in our memories as we fight for justice and it will weigh in the consciousness of the Greek nation, until justice is done.

70 years - We will not forget!

Me rastin e 70 vjetorit të Masakrave Greke në Çamëri - Cham Albanians of Greece - 1

Reçension: Shqiptaret Çame te Greqise- Nji histori e dokumentueme. (Redaktue nga Robert Elsie dhe Bejtullah Destani, ne bashkepunim me Rudina Jasini; I.B.Taurus LTD. ne shoqenim me Center for Albanian Studies: London, U.K. 2013, ff.445, dhe index)

Sami Repishti - Ridgefield, CT. USA.

Dy punetore te palodhun ne fushen e studimeve shqiptare, intelektuali kanadez Robert Elsie, dhe studjuesi shqiptar kosovar, Bejtullah Destani i Qendres per Studime Shqiptare ne London,U.K. ne bashkepunim me Zonjushen Rudina Jasini, student ne Oksford U.,U.K., na dhurojne nji punim shkencor, te pergatitun me kujdes dhe dashuni te sinqerte per shkencen e historise, dhe per popullsine çame, viktime e pafajeshme e persekutimeve te vazhdueshme greke, vetem sepse jane “shqiptare” dhe “myslimane”. Ky racizem i dyfishte kombetar e fetar vazhdon edhe sot te jete karakteristike e politikes shkombetarizuese greke, te cilen e deshmojne sot ma shume 600.000 emigrante ekonomike shqiptare qe u larguen nga frika e terrorit komunist. Nji tragjedi moderne!

Botimi ashte nji permbledhje dokumentesh, kryesisht nga arkiva te hueja. Sensivitetti i redaktoreve tregohet qe ne faqen e pare, me botimin (anglisht) te “Ballades Çame” nga i ndjeri, dhe i persekutuemi, poeti çam Bilal Xhaferi (1935-1986) qe vdiq zemerplasun ne Chicago Ill. ne mes te nji bashkesie çame te qytetit.
Vellimi permban nji “Liste te dokumenteve” e ndame ne tri periudha historike:
E para, Çameria qe nga Perandoria Otomane deri ne mbarim te L2B (71 dokumente)
E dyta, Çameria mbas Traktatit te Lozanes (1923) (19 dokumente)
E treta, Çameria gjate L2B dhe ma vone (19 dokumente)

Vellimi permban edhe pese karta gjeografike te hereshme dhe me randesi qe ilustrojne tkurrjen e popullsise shqiptare ne Greqi, sidomos qe nga Lidhja Shqiptare e Prizrenit (1878-81) dhe Kongresi i Berlinit (1878)
Per edukimin e lexuesit jo specialist, vellimi fillon me nji “Hymje” permbledhese per lexuesin jo-specialist, te pergatitun nga intelektuali I palodhun kanadez Robert Elsie, ku percaktohen parametrat e problemit dhe rruga e marrun nga viktima çame, e imponueme nga agresioni grek.
Simbas autorit, siperfaqja e Çamerise ashte aferisht 10.000km2 dhe sot ka nji popullsi –me shumice grekofone- prej afer 150.000 banore.(Siperfaqja e Shqiperise ashte 28.700 km2 me nji popullsi prej afer 2.900.000 banore)

Popullsia çame ne Greqi perbahet nga tre grupe te dallueshme. Çamet (greqisht Tsamides) jane shqiptare qe banojshin pjesen e jugut te territorit shqiptar; prandej “Toske”.
Grupi i dyte jane mbasardhesit e fiseve shqiptare qe emigruen ne Greqi ne shekullin XV, dhe zune vend ne qender dhe ne jug te Greqise. Ata flasin nji toskerishte te influencueme nga greqishtja, jane toske, dhe njihen me emnin “Arvanitika”, dhe jetojne ne afer 300 vendbanime, tashti ne proces te asimilimit te plote.
Grupi i trete i shqiptareve ne Greqi ashte shume ma i madh, dhe ka zane vend mbas ramjes se komunizmit ne Shqiperi (1990-91) dhe besohet se jane ma shume se 500.000. “emigrante” ligjor dhe jashteligjor.
Prandej, tani shprehja “shqiptar çam” i referohet nji grupi te veçante te shqip-foleseve ne Greqi, dhe jane perqendrue ne rajonin e Çamerise rreth qyteteve Gumenice, Filat, Paramithi, Parge, Margelliç e banime sporadike deri ne Preveze.

Çameria u pushtue me force ushtarake nga Greqia ne vitet 1912-13, tue u shkepute nga Shqiperia. Qe nga ajo dite, per nji shekull pa nderpremje, Çameria u ba objekt i çfarosjes fizike, pastrim etnik dhe persekutimeve te vazhdueshme te shovinizmit grek. Ata qe shpetuen nga thikat e “andarteve” grek gjeten strehim ne Shqiperi, ku banojne edhe sot. Bashkesi Çame ka edhe ne Shtetet e Bashkueme dhe ne Turqi, ku u vendosen mbas marreveshjes per shkembim te popullsive (Lausanne,1923) si “monedhe shkembimi” per popullsine greke te Anadollit sepse ishin “shqiptare” dhe “myslimane”.

Politika diskriminuese dhe shtypjet e njimbasnjishme te çameve, sidomos te msyslimaneve u theksuen gjate L2B. Mbas ndalimit te perdorimit te gjuhes shqipe ne publik, dhe moslejimit te hapjes se shkollave shqipe, shqiptaret çame u internuen ne ishujt e Greqise, dhe me 1944 -45, u masakruen pa meshire.
Gjate L2B, me okupimin italo-gjerman te Greqise, çamet ne Çameri u organizuen ne “kshilla” (councils) dhe moren ne dore administraten lokale, gjithehere nen mbikeqyrjen italiane. Te friksuem nga e kaluemja tragjike, çamet nuk pranuen “luften kunder okupatorit, jo nga dashunia per gjermanet naziste, por thjeshte sepse perspektiva e vetme e ofrueme nga Britaniket ishte kthimi i rregjimit grek” (f XXXIX) Megjithate, rreth 500 ame u bashkuen me forcat e ELLAs-it dhe formuen bataljonin Çameria, ne kryesine e atdhetarit Rexho Plaku per lufte kunder okupatorit . (I ndjeri Rexho Plaku vdiq ne burgjet komuniste SR)

Me largimin e trupave gjermane, forcat greke te Gjeneralit N.Zervas invaduen Çamerine. Forcat e tia, “…te njohun per spastrimin brutal te shqiptarevet ne Çameri”(XL) u angazhuen qe nga qershori 1944 deri ne mars 1945 ne nji fushate terrori qe u kushtoi jeten “2.771 civileve shqiptare çame- burra, gra e femije, ne nii shperthim dhune “(ibidem) Mbas kesaj tragjedie”…pothuese e gjithe popullsia came (myslimane) pa mbrojtje dhe e tmerrueme leshoi banesat stergjyshore, mori malet, dhe shpetoi jetet e tyne ne Shqiperi”(idem)
(Shenim: Ish diplomati amerikan i stacionuem ne Athine,Greqi, Prof. William MacNeill, pershkruen keshtu tragjedine çame: “Askush nuk mund te besonte se shumica e atyne qe gjeten strehim dhe ndihme vellaznore gjate viteve te erreta te 1941 e 1942, do te drejtojshin armet e tyne kunder shqiptareve te pambrojtun qe jetojne ne territorin e Greqise, dhe se banda te armatosuna te Gjeneralit Zervas do te formojshin njisi te rregullta te quejtun “Albanochtones” (killers of Albanians) per çfarosjen fizike te kesaj popullsie. Ma shume se 23.000 shqiptare qe paten fatin me i shpetue kesaj masakre, kaluen kufinin gjate viteve 1944 dhe gjeten strehim ne Shqiperi, ku jetojne edhe sot”(Shih:“The Greek Dilemma”SR)

Ne Shqiperi atyne u dha statusi i “refugjateve dhe u lejuen me qendrue. Aq e eger dhe e thelle ka qene urrejtja greke per çamet sa qe “…edhe sot, ne shekullin 21, ata shpesh here nuk lejohen nga zyrtaret e emigracionit grek me vue kambe ne Greqi, qofte dhe per nji vizite te shkurte” (XLI)
Para nji situate te ketille te pashprese, me 1953, camet u detyruen nga qeveria komuniste e Shqiperise me marre “nenshtetsine shqiptare”. Organizatat e tyne u shperndane. Per te plotesue kete kuader tragjik , “…ne 1953 dhe 1954, autoritetet greke krijuen legjislacionin qe konsideronte te gjithe pasunite çame te abandonueme, si rrjedhim te konfiskueme. Rruget e kthimit ishin tashma te mbylluna”. (idem)

Afersisht, 200-250-000 çame jetojne sot ne Shqiperi. Ata kane shoqatat e tyne kulturore dhe artistike. Mbas ramjes se komunizmit ne Shqiperi, çamet jane organizue edhe politikisht, dhe kauza çame ka marre formen e nji kauze kombetare shqiptare. Ata kane partite e tyne politike qe kane konkretizue kerkeseat e tyne ne te drejten e kthimit ne vendin e tyne, riposedimin e pasunise se konfiskueme, dhe marrjen e nenshtetesise greke. Instituti i Studimeve per Çamerine perkrahe kerkimet shkencore te historise dhe kultures çame. Shpresohet se anetarsimi i Shqiperise ne Bashkimin Europian do t’i jap problemit çam dimensione dhe perspektiva europiane, dhe do te zgjidhe kete problem, per kenaqesine e te dy paleve, tue hape keshtu rrugen per nji bashkejetese paqesore. Sepse “E kaluemja nuk mund te ndryshohet; por e ardhmja, po!” perfundon Robert Elsie.

1.Faza e pare e Dokumentimit(okupacioni turk-1923) perfshine 14 dokumente. Aty riprodhohen: pershskrimi i Çamerise nga Sami Frasheri ne vitet 1889-98. Me 20 maj 1913, delegatet shqiptare kerkojne mbrojtjen e Fuqive te Medha nga “veprat shemtuese te kryeme nga bandat greke”. Nande muej ma vone, raporte te egersise greke ne Çameri dergohen ne MPJ Britanike nga aktivisti per ndihme humanitare Raymond Duncan (ne Epir) dergue me datet 16, 17, dhe 19 shkurt 1914, ku tregon se :”…vertetoj personalisht se grate digjen me zjarr nen sqetulla, burrat varen koke-poshte, rrahen me dru, u hiqen thonjte, pelcasin nji sy; qindera gra detyrohen me mbajte ne kurriz dru pa asnji pagese. Nande vajza te reja jane zhduke dhe besohet te jene vra gjate fushates qe djeg fshatra te tana…etj .”(f.15)

Me 13 prill 1914, nji grup delegatesh i drejtohet MPJ Britanike me njoftimn se bataljonet greke kane djege disa fshatra, ku jane tashti gra e femije te karbonizueme…’(Firmue Harry Lamb,f.17). Me 15 korrik 1914, deshmitar kapiteni i ushtrise amerikan Spencer, raportoi se greket vrasin çdo njeri-burra, gra, e femij. Disa refugjate kane vra me doren e tyne grate e femijte qe te mos bijne ne duert e grekut…Pa shkue ne hollesi, mjafton me thane se krimet greke tejkalojne çdogja qe kemi pa ne te gjithe Luften Ballkanike…..Nga 100.000 refugjatet e strehuem ne Vlore, afersisht gjysma po vdesin nga uria….Flitet hapun se ne kete mes ka edhe agjente rus e francez…”(f.20)

Me 16 korrik 1914, Harry Lamb delegati britanik ne Komisionin Nderkombetar te Kontrollit, raporton se :”…e gjithe popullsia kriminale e Kretes (nji numer mjaft i konsiderueshem) jane tashti ne Epir dhe se ashte ky fakt vetem I mjaftueshem me provue se Qeveria helenike ne se jo e implikueme ashte e pa-afte me veprue kunder tyne”.
Midhat Frasheri(Lumo Skendo) ashte autori i nji Memofandumi (46 faqesh): “Problemi I Epirit”, martirizimi i nji populli (1915) ku tregohen me hollesi aktet kriminale greke ne Çameri. Me 29 prill 1914, paraqitet raporti per masakren e Hormoves, ku u vrane 195 shqiptare, burra gra e femije. Rregjistrohet lista e 152 fshatrave te djeguna shkrumb e hi ne Gjirokaster, Tepelene, Permet, Skrapar, Korçe, Kolonje, dhe Leskovik.

Nji Raport i dates Mars, 1919, nga Konferenca e Paqes ne Paris, pranon se ne vitin 1914, “…disa incidente shume te vajtueshem kane ngja: banda hajdutesh qe quhen “Bataljone te Shenjta” shkaterrojne territorin e banuem nga shqiptaret myslimane, dhe masakrojne popullsine. Shume fshatra jane shkaterrue krejtesisht ose pjeserisht. Si rrjedhim, ma shume se 20.000 persona jane largue dhe kane gjete strehim nga persekutimet ne Vlore; nga keta, nji pjese e madhe ka ra viktime e urise dhe smundjeve. Qeveria greke akuzohet se ka favorizue çfarosjen (e shqiptareve) tue lejue ushtaret e rregullte, disa prej tyne nga Kreta, te vishen me rrobe civile, dhe te bashkohen me bandat…”(f.56)

Me 5 korrik 1919, nji grup patriotesh shqiptare ortodoks, i drejtohet Delegacionit britanik ne Konferencen e Paqes ne Paris dhe proteston kunder nji Memorandumi te Z. Karapanos, i cili pretendon me fole ne emen te Vorio-Epirit. “A, Karapanos nuk ka te drejte fare te flase ne emnin tone…sepse ai nuk vjen nga Korça e Gjirokastra, por nga Arta me origjine greke, dhe ka qene gjithehere zadhanes per Qeverine greke….Do te ishte mire qe Z. Karapanos te fliste per 400 fshatrat e djeguna dhe mijerat e epiroteve te vrame nga “te zgjedhurit e tij” bandat greke te Zografos-it(vjehrri i tij) qe shkaterruen nji nga nji, me nji furi teutonike, shtepite e banoreve, ashtu siç shpreht Z. Robert Vaucher, i cili ka vizitue kete krahine fatkeqe…”(Firmue:Pandeli Evangjeli, Mikel Tepelena, Parasqevi Q.Kyrias, Mihal Gameno, Nikolla Lako, Petro Harissiadhi) (ff.60-61)

Nga Worcester,Mass., Vehip Demi i dergon me 11 mars 1920 Konferences Per Paqen ne Paris, nji kerkese per bashkim te Çamerise me Shqiperine. “Krahina e pafat te Çamerise, pjese integrale e Shqiperise ka nji popullsi prej 51,122 banore, nga te cilet 37,842 jane shqiptare (nga keta 30,587 shqiptare myslimane, dhe 7,255 shqiptare te krishtene) dhe vetem 13,280 greke” (f.62)
Ne nji Leter drejtue MPJ Britanike, date 11 dhetor 1922, Ministri shqiptar ne Londer, Mehmet Konitza, lajmon MPJ Britanike se “…autoritetet greke jane te vendosun me ndjeke te njejtat taktika me shqiptaret si ata qe ne Marreveshjen e Ankarase ka ndjeke me greket e Azise se Vogel” d.m.th. shpernguljen me force te shqiptareve nga Çameria”. (f.66)

Me 14 nandor,1922, prefekti i Korces lajmeron MPJ shqiptare se :” Diten e pare te ketij mueji, ne oren 9:30 mb.dr.dhjete ushtare greke hyne ne Teken shqiptare te Selanikut dhe vrane udheheqsin e ketij institucioni fetar, te quejtunin Baba Hader, nga Lazarati, district i Gjirokatres., si dhe kane grabite nga ai 1,500 lire turke flori, sahatin e babajt dhe objekte tjera me vlere….Te gjithe shqiptaret ne Greqi jane ne rrezik. Ata nxiren jashte shtepive te tyne qe pastaj konfiskohen, dhe ne vend te tyne hyjne refugjate greke (te ardhun nga Anadolli)” (f.67)

Ketu perfundon faza e pare e dokumentimit.
( v i j o n )

Çamëria dhe antifashizmi i saj që përfundoi në gjenocid

Fitorja mbi nazifashizmin ka në themele e saj edhe kontributin e burrave të Çamërisë, që luftuan me armë në dorë, por edhe që u internuan në kampet e përqendrimit në Itali e Gjermani. Qëndrimet zyrtare greke dhe neofashiste të politikës antishqiptare, mbajnë si “flamur” akuzat e pabaza ndaj popullatës çame, duke pasur si qëllim realizimin e qëllimeve të veta për aneksimin edhe të pronësisë së pasurive të çamëve, të cilat janë të shenjta dhe të patjetërsueshme. Por më shumë se kaq, Greqia zyrtare dhe disa të mjerë mbështetësit e saj ndërkombëtarë, janë kthyer në qesharakë kur mbrojnë veprimet genocidiste të Greqisë, përmes bandave kriminale dhe fashiste të Napoelon Zervës dhe sozive të tij të rinj.

Masakrat në Çamëri janë një shkelje flagrante e parimeve njerëzore dhe një mospërfillje e turpshme e parimeve dhe e karakterit të luftës antifashiste. Masakrat në Çamëri u kryen në saje të bashkëpunimit dhe marrëveshjeve me gjermanët, të cilët në tërheqje, u lanë vendin forcave zerviste. Ja një fakt konkret: Midis forcave zerviste dhe atyre gjermane: komandanti zervist Theodhori Vito, i forcave të krahinës së Filatit, një ditë para hyrjes së forcave zerviste në Filat dhe pikërisht më 22 shtator 1944 në katundin Faneromen, 3 km larg Filatit, u takua me komandantin e forcave gjermane në tërheqje. Pas këtij takimi shohim ende, pa u larguar mirë forcat gjermane nga Filati, forcat e Theodhori Vitos hynë në Filat. Kështu, një bashkëpunim i tillë u sigurojnë forcave zerviste krahët, duke u dhënë mundësi për të filluar terrorin dhe masakrat në një stil të gjerë në të gjithë krahinat e Çamërisë.

Forcat e Divizionit X të EOEA-së, nën komandën e kolonel Vasil Kamarës dhe pikërisht, ato të regjimentit të XVI të këtij Divizioni, të udhëhequra nga Kranjai, me ndihmesën e Lefter Strugarit, avokat Stavropullos, Ballumi, Zoto, kriminelët me damkë Pantazejtë etj,. më 27 qershor 1944 hynë në qytetin e Paramithisë. Në kundërshtim me premtimet e dhëna dhe marrëveshjes së bërë midis Myftiut Hasan Abdullai, nga një anë dhe Shopera me Dhespotin e Paramithisë, Dorotheun, nga ana tjetër, si agjentë të Zervës ata filluan masakrat më të poshtra. Burra, gra e fëmijë të pambrojtur qenë objektivi i monarko-fashistëve grekë. Numri i të masakruarave në qytetin e Paramithisë dhe rrethe, arrin në 600 vetë.

Më 28 korrik 1944, forcat e Regjimentit 40, nën komandën e Agorës, hynë në Pargë, ku masakruan 52 burra, gra e fëmijë. Forcat e EOEA-së nën komandën e Dheodhori Vitos, Ilia Kaçon, Kristo Mavrudhi, Hristo Kaço, Harri Diamantin etj., pasi rrethuan qytetin e Fialtit më 23 shtator 1944, ditën e shtunë në mëngjes hynë në qytet. Po në këtë ditë hynë edhe në Spatar. Plaçkitën dhe grabitën të gjitha familjet dhe të gjithë çfarë gjetën. Në mbrëmjen e natës 23, duke u gdhirë 24 shtatori 1944, hynë edhe forcat e komanduara nga Kranjaj, Strugari etj,. Me arritjen e këtyre forcave, filluan menjëherë masakrat. 47 burra, gra e fëmijë u masakruan menjëherë në Filat dhe 157 numërohen të masakruarit, të vrarët e të humburit në Spatar, ku një pjesë e mirë e tyre ishin grumbulluar nga katundet e tjera. Të gjithë gratë e reja dhe vajzat u keqpërdorën dhe u shnderuan prej kriminelëve të Zervës. Pak ditë më vonë, monarko-fashistët grumbulluan të gjithë burrat që kishin mbetur dhe me vendimin e gjyqit fals : Koqiniai (kryetar), Stavropullos (prokuror) dhe 4 anëtarë, 47 shqiptarë të pafajshëm u masakruan. Në Granicë të Filatit, janë mbuluar kufomat e 46 vetëve, të vrarë e të therur me thika dhe 45 të tjerë në fushën e Filatit, tek ara e Xhelo Metos. Familje të tëra janë zhdukur me prindër, fëmijë e foshnja në djep. Gratë dhe vajzat u shnderuan, me qindra deklarata të atyre që shpëtuan, përshkruajnë vrasjet dhe vuajtjet e pasosura. Nga ato del qartë kriminaliteti dhe qëllimi i veprimeve të monarko-fashistëve grekë në Çamëri.

Çamëria në luftën e madhe antifashiste kontribuoi materialisht dhe moralisht. Me qindra të rinj çamër u hodhën në radhët e ELAS-it, kur EAM-i lëshoi kushtrimin e luftës për liri. Me zgjerimin e luftës antifashiste kundër okupatorit gjerman, popullata çame u hodh pa rezerva në një luftë totale kundër okupatorit dhe formoi Batalionin e 4-t të Regjimentit të 15-të të ELAS-it. Nga popullsia e vogël e Çamërisë dolën më tepër se 500 luftëtarë që luftuan me trimëri dhe vendosmëri kundër okupatorit nazifashist dhe tradhtarëve ballisto-zerviste.

Gjaku i Heroit Ali Demi dhe i dëshmorit Bido Sejko, gjaku i dëshmorëve Muharrem Myrtezai, Ibrahim Hallumi, Hysen Vejselit etj, që u derdh së bashku me atë të partizanëve grekë në Qafat e Qeramicës, dëshmon konkretisht për këtë fakt. Në përfundim të luftës dhe në çlirimin e vendit nga okupatori, trupat e komanduara nga gjenerali Napoleon Zerva, operonin në krahinat dhe fshatrat tona, jo si çlirimtarë, por si xhelatë dhe armiq të betuar të elementit shqiptar në Çamëri. Jeta e njerëzve që kanë pësuar vuajtje nga regjimet e ndryshme është e mbushur me shumë detaje, që ende nuk janë bërë publike. Pjesëtarë të komunitetit çam, që ndodhen në Shqipëri aktualisht, kanë shumë për të thënë.

Kur fjala vjen tek shqiptarët e Çamërisë, mendja të shkon tek genocidi grek, që nisi më 27 mars të vitit 1913 me masakrën e Përroit të Selanit, ku u vranë 72 krerët e Çamërisë në Paramithi dhe që vazhdoi më pas me internimet në vitin 1940 nga shteti grek në ishujt Hio e Mitilinë, të burrave mbi 18 vjeç nga Çamëria, për të përfunduar me “zgjidhjen përfundimtare” të këtij shteti fashist, me dëbimin e gjithë popullatës çame myslimane nga trojet e veta stërgjyshore dhe autoktone. E gjitha kjo “zgjidhje përfundimtare” u bë në format më çnjerëzore, tipike fashiste dhe me cilësimet e një genocidi.

Nëse kjo vuajtje nga ky genocid ishte e paparë dhe mizore për këtë komunitet, ardhja në Shqipëri u shoqërua edhe me një genocid tjetër të tipit komunist, nga shteti i diktaturës së proletariatit. Nëse një popull i tërë vuajti pasojat e genocidit stalinist të Enver Hoxhës, për çamët kjo ishte një genocid më i drejtpërdrejtë. Ishte kjo popullatë që vuajti pasojat edhe më rënda, për shkak të përbuzjes, persekutimit, moskonsiderimit dhe keqtrajtimit politik, moral, shoqëror dhe ligjor. Janë të njohura pasojat që la sistemi diktatorial mbi popullsinë çame, sa edhe sot e kësaj dite, reminishencat e së kaluarës janë prezente në jetën civile shqiptare, në forma e modele tipike të kohës së diktaturës

Ata që vuajtën tre genocidet

Por në jetën e këtij komuniteti, ka pasur edhe pjesëtarë të tjerë, që veç genocidit grek dhe atij komunist, vuajtën edhe genocidin nazifashist. Veç pjesëmarrjes së çamëve në luftën antifashiste, pati pjesëtarë të tij që u internuan në kampet e shfarosjes në masë, si në Itali dhe në Gjermani. Faktet flasin për këtë të vërtetë. Në vitin 2005, Presidenti i Shqipërisë Alfred Moisiu me dekretin Nr. 4478, datë 08. 02. 2005 i dha “Medaljen e Artë të Shqiponjës”, dy pjesëtarë të komunitetit çam, Nuri Emin Zane (pas vdekjes) dhe Hajri Hasan Fetahu (pas vdekjes), me motivacionin: “Në shenjë vlerësimi të lartë dhe respekti të përhershëm për kontributin e dhënë në luftë kundër pushtuesve nazifashsitë, në Krahinën e Çamërisë, dhe për rezistencën e vuajtjet, si i internuar në kampin e përqendrimit të Dakaos”. Janë edhe pjesëtarë të tjerë të këtij komuniteti, që u internuan në Itali, e më pas në Gjermani si antifashistë të Çamërisë, të cilët ende mbeten të panjohur. Nuk mund të them se është faji i njërit apo tjetrit shtetar, por është mosvëmendja dhe mosdija, se çamët nuk janë ata që thonë grekët, por janë atdhedashësit e emrit Shqiptar, të flamurit shqiptar, të identitetit shqiptar. Janë antifashistë dhe luftëtarë gjatë Luftës II Botërore.

Nuri Zane dhe Osman Zenel Taka pas clirimit nga Dachau 1945

Do të doja të sillja vëmendjen të opinionit edhe kontributin e burrave të tjerë si: Mezan Emin Jonuzi dhe Osman Zenel Taka, që u internuan në Itali dhe në Gjermani. Për më tepër, flasin edhe historitë e këtyre burrave, që u bënë dëshmitarët okularë të masakrave genocidiste në kampet e shfarosjes në masë. Jakupi në vitin 1941, në fund të luftës Italo-Greke u plagos në përpjekje me italianët dhe u kap rob. Fillimisht u burgos në Greqi. Por pas disa muajsh u transferua në Itali, ku ndenji 2 vjet. Dihet tashmë se cila ishte jeta e të internuarve në këto kampe famëkeqe, ku kanë qenë shumë shqiptarë të tjerë. Pas kapitullimit të Italisë më 1943, këta të internuar i çojnë në Gjermani, në kampet e tmerrshëm në Mathausen, Dakau, Aushvic e gjetkë.

Për Mezan Jonuzin, ashtu si edhe për Osman Takën, e bashkë me ta edhe për Nuri Zane e Hajri Fetahu, si dhe shumë të tjerë, ishte fati i madh që mbijetuan shfarosjes dhe më pas u bënë të gjallë në dyert e shtëpive të tyre. Por, për këta pjesëtarë të komunitetit çam, ishte një tragjedi më e madhe se, pasi i shpëtuan genocidit nazifashist, ishin grekët dhe shteti i tyre që kishte përzënë me forcë, me zjarr e me hekur familjet e këtyre antifashishtëve. Ky ishte kulmi i padrejtësisë, por fati ishte i paracaktuar dhe tragjik.

Njëherazi, jeta e tyre është dhe aktakuza më e madhe ndaj qeverisë dhe zyrtarëve grekë, që përdorin karta e djegura për të mbajtur në fuqi ligjin e luftës dhe antishqiptarizmin primitiv ballkanik. Janë këto edhe argumente më bindëse për tu përdorur nga historiografia shqiptare dhe diplomacia shqiptare, për dinjitetin e një kombi.

Nga Hyqmet Zane

MASAKRA E SELANIT - Një tragjedi e pashembullt në histori, njolla më e madhe e turpit të qytetërimit grek

Nexhat Merxhushi/Mehmet Minga

Vështirë që të ketë këngë epike të krahinës së Çamërisë me këto përmasa të dhimbjes njerëzore. Në një këngë të krijuar në Filat dhe që studiuesi dhe mbledhësi i njohur i folklorit Fatos Mero Rrapaj e ka gjetur në vitin 1955, rreshtohen gati të gjith ata që u bënë therror i mëmëdheut të tyre, i cili këndëj e tutje do të lëngonte nën thundrën e pushtuesit grek. Bashkë me këta heronj të vërtetë të lirisë së Çamërisë, kënga mori përsipër që të vinte përballë ata që projektuan dhe ekzekutuan këtë krim barbar, duke nisur nga barbari grek Deli Janaqi.

Masakra e Selanit kishte një sfond aspak të favorshëm për popullsinë çame, e aq më tepër edhe për shtetin e ri shqiptar që ishte krijuar vetëm para pak muajsh më 1912, duke lënë jashtë kufijve territorin e Çamërisë dhe të Kosovës. Shteti grek, i përgatitur për këtë fitore të madhe politike e diplomatike, kishte përgatitur skenarë nga më të egrit mbi popullsinë e pambrojtur të Çamërisë, që tani e tutje do të ishin në oborrin e një shteti që asnjëherë nuk ua kishte dashur të mirën dhe që asnjëherë nuk ua kishte përkrahur identitetin e tyre kombëtar, fetar, kulturor, aq më shumë atë gjuhësor. Masakra e Selanit ishte masakra më e madhe që ka shkaktuar qeveria greke në një ditë të vetme. Një masakër që do të përsëritej më forcë pas 30 viteve më vonë.

Për ironi të fatit, në të njëjtin vend si Paramithia, si simbol i qytetërimit shqiptar në Çamëri. Përpara qeverisë greke ishte plani ogurzi që të zhdukeshin krerët më të spikatur të fshatrave çame. Më 27 mars 1913, nën dritën e hënës, të 200 andartët u vërsulën në fshatrat çame. I kishin të shënuar të gjithë emrat e atyre që do t’i vinin në gijotinë. Në grupin e parë ishin ata që shkonin në fshatin Nihuar, Rrëzanj, Beden, Koriqan, Skupicë, Dramës. Pas trokitjes së parë në portë ata u thoshin: “Vishuni bukur se ju kërkon qeveria. Do të merrni emërimin si kryeplak ose ndonjë emërim tjetër ”.

Porsa dilnin te dera të veshur bukur, andartët u lidhnin fort duart me tela dhe i merrnin me vete. Në Mininë u arrestuan 29 vetë: Xhemal Ademi, Veli Murati,Vesel Balo, Nuh Nuhu, etj. Në Njihuar u morën 21 vetë: Bejaz Selim, Adem Shehu, Duro Dauti, Gafur Qemali, etj. Në Koriqan (Rrëzanj) u morën 15 vetë, midis të cilëve dy djem të mirë si Mehmet Maza dhe Shuaip Meta…Në Dramës u morën 17 vetë, në Nikolicë 9, në Skupicë 10, në Bedelenë 7, në Vratilë 4, në Grikë 5, në Paramithi 5 dhe në Vrisi e Shëmrizë nga 4 vetë.

Pothuaj 90% e fshatrave të masakruar ishin të Paramithisë.Kështu vargu i burrave më të mirë, më të shkolluar dhe më patriotë të këtyre fshatrave shkoi 73 vetë. Në kohën që ashtu, të lidhur mirë e në kërcënimin e armëve, andartët i nisën për në Paramithi, si fillim të lidhur dy e nga dy, i vendosën në shtëpinë e Kushenjve në Skupicë, që kishte një avlli të lartë. Para se të niseshin, një djalë 21 vjeçar, i quajtur Vejsel Rexho, pasi zgjidhi duart e shokut të tij, u hodh nga avllia.

Në breshërinë e pushkëve të andartëve ai u largua dhe i shpëtoi i vetëm lukunisë greke. I morën të 72 burrat dhe i nisën për ekzekutim.Tek rrapi i Kushes u ndalën nga një grup i komandës së Garnizonit prej 5 vetash, që i dhanë një letër sekrete komandantit të kësaj masakre, Deli Janaqit. Ishte një letër që vinte direkt nga komandanti i garnizonit të Paramithisë, Kol Dhimitraqi. Me të marrë letrën Deli Janaqi urdhëroi që burrat të grumbulloheshin në një grykë përroi, ku do të eliminoheshin që të gjithë. Rruga po i çonte nga Përroi i Selanit, ku krismat mund të dëgjoheshin sa më pak.

                                                                Çeta e Delijanaqit

Të gjith të lidhurit e kuptuan këtë dredhi, ndaj filluan të kundërshtonin, por andartët i shponin me bajoneta në trup. Dalan Binozi u thotë andartëve: “Ne e kuptuam se ju po na çoni për të na vrarë, por dijeni se Çamërisë nuk do t’i mungojnë burrat edhe pas vrasjes sonë”. Në kohën kur i futën në grykën e ngushtë të Selanit, u dha urdhri “zjarr”. Gjysma e burrave ra menjëherë, ndërsa të tjerët po goditeshin me sëpata e me kondakë të pushkëve. Ende pa u dalë shpirti filluan t’i grabisnin.

Me ditë të tëra dëgjoheshin rënkime të burrave gjysmë të vrarë, që po jetonin vdekjen e dytë. Në atë varrezë masive, që nuk u mbulua kurrë, ishte njolla më e madhe e turpit të qytetërimit grek. Rrallë gjen në Evropë raste analoge ku të jetë vepruar me aq sadizëm siç vepruan grekët për shfarosjen e popullsisë shqiptare të Çamërisë. Masakra e Selanit paralajmëronte genocidin në vazhdim. Egërsia, mjetet që u përdorën kundër parësisë së Paramithisë, duke i copëtuar me thika e sëpata, lënia pa i varrosur me ditë të tëra, synonte të ngjallte panik që pjesa tjetër e popullsisë të braktiste gjithçka dhe të merrte rrugën e mërgimit. Por gjakftohtësia dhe qëndresa e vendosur e shqiptarëve bëri që të dështonte plani i Deli Janaqit dhe i forcave shoviniste.

Ndaj kësaj barbarie autoritetet greke, jo vetëm nuk reaguan, por morën në mbrojtje kriminelët, që vetë i kishin dërguar. Për këtë, në një raport të Konsullit Austro-Hungarez në Janinë, drejtuar Vjenës, thuhet: “Një oficer që u dërgua nga gjykata ushtarake e Janinës për hetime rreth këtij krimi të shëmtuar, konstatoi faktin e kryer sipas thënies së dëshmitarëve, por refuzoi të shkonte në vendin e ngjarjes, edhe pse bejlerët e vrarë qëndronin akoma të pavarrosur. Ai u kthye pa kryer asnjë arrestim, aq më pak dënimin e fajtorëve” (A.K. i Vjenës për Shqipërinë, dosja 23, dok.17, nr.61, Janinë 11.8.1913)

Të vrarë në Përroin e Selanit

Nga Minina:

Xhemal Adem

Veli Murat

Nuh Nuhu

Malo Meço

Beqir Musa

Resul Tahir

Mehmet Demo

Hysen Murat

Agush Mero

Vejsel Balo

Ibrahim Mane

Iljaz Balo

Ali Nuhi

Malo Kasim

Kaso Ismail

Agako Mero

Veiz Memo

Beso Kasimi

Resul Nuhu

Nusret Huso

Ibrahim Mamo

Malo Murat

Iljaz Ismail

Nuh Mero

Mero Murat

Sulo Iljaz

Resul Musa

Rushit Huso

Çelo Adem

(figurojnë në numrat e regjistrave 1,2,3,6,10,4,12,14,7,11,5 )

Nga Nihori:

Bejaz Selim

Harun Qemal

Nexhip Daut

Nusret Shehu

Adem Shehu

Hysen Selimi

Rexhep Hasani

Duro Dauti

Muharrem Qemal

Rexhep Selim

Demo Shehu

Braho Dauti

Shano Selimi

Harun Ahmeti

Nusret Nuhu

Rexhep Braho

Bejaz Nuredini

Lasko Shehu

Duro Braho

Mete Saliko

Nga Grika:

Refik Meço

Sejko Cane

Manush Idrizi

Nga Dramësi:

Tahir Avdullamani

Islam Qemal

Fejzo Nazif

Abedin Ahmeti

Sinan Ibrahimi

Hysen Latifi

Rifat Haxhiu

Dalan Bino

Daman Qemal

Duç Malushi

Qemal Kupe

Adem Sherif

Memko Hoxha

Muho Sherif

Bubeq Malo

Servet Selman

Nga Nikolica:

Hajri Maze

Sherif Jonuzi

Halim Duro

Veli Haruni

Isa Nexhipi

Refit Mero

Tahir mero

Hajro Mero

Izet Hajro

Nga Vrisi:

Hasan Sulejmani

Shaqir Sulejmani

Rexhep Veseli

Harun Haruni

Nga Petrovica:

Musa Late

Nga Paramithia:

Fuat Pronjo ( tek përroi Shametja)

Subhi Dino ( tek përroi Shametja)

Agako Pronjo ( i mbijetoi torturës)

Alush Gjyzeli ( tek përroi Shametja)

Maliq Bollati ( i mbijetoi torturës)

( të gjith emrat figuronë në numrat e regjistrave 1,2,3,6,10,12,14,7,11,5)

Nga Shëmriza:

Abedin Rakipi

Maksut Muharremi

Sadush Dine

Kasem Osmani

Nga Koriqani (Rrëzanj)

Mehmet Maza

Shuaip Mete

Isuf Barhimi

Nusret Barhimi

Izet Veliu

Ramadan Hasani

Murat Telhai

Nusret Tahiri

Musa Mete

Ismail Mete

Maliq Banushi

Mehmet Shaqe

Avdul Çafani

Meleq Bairi

Nga Bedelena:

Adem Sherif

Zenel Ahmeti

Muho Sherif

Osman Çatare

Resul Cene

Çeno Taho

Sulejman Çeno

Nga Skupica:

Tahir Selimi

Bajram Kushe

Shaban Selim

Nuredin Kushe

Dalan Kushe

Malko Hasani

Murat Hasani

Manush Idrizi

Rexhep Selimi

Selim Yzeiri

Nga Vratila:

Dalip Mehmeti

Mustafa Shuaipi

Vesel Rexho

Brahim Muhtari

Boston: Përkujtimore për 217 viktimat e Hormovës

Fuat Memelli

Javën e kaluar , në kishën shqiptare Shën Trinia në Boston, krahas meshës së zakonëshme, u mbajtën edhe tre përkujtimore, ose përshpirtje , siç quhen në gjuhën fetare. Dy nga ato i përkisnin familjeve shqiptare që jëtojnë këtu e që kishin humbur të afërmit e tyre. Këto përkujtimore janë të zakonëshme por këtë javë, At Kostandin Tuda që shërben në këtë kishë, bëri edhe një përkujtimore disi të veçantë. Ajo i përkiste 217 viktimave të të fshatit Hormovë, në rrethin e Tepelenës, të cilët u masakruan 100 vjet më parë nga andartët grekë.

Nismëtarë të kësaj përkujtimoreje , ishin përfaqësuesit e Shoqatës Atdhetare “Rilindasit” me qendër në Boston si dhe ata të Shoqatës “Kombi”me qendër në Uster. Ata ja sugjeruan mendimin e tyre priftit Kostandin Tuda dhe ai e pranoi këtë ide. –Unë jam shqiptar dhe do ta bëj këtë veprim thjesht në aspektin fetar, pasi kisha nuk meret me politikë. Krahas besimtarëve të zakonshëm që vijnë në këtë kishë, këtë rradhë kishin ardhur nga Usteri edhe përfaqësuesit e Shoqatës “Kombi”Artur Vrekaj e Ilir Maçi , nga Bostoni ishin përfaqësuesit e Shoqërisë Atdhetare”Rilindasit”, Guri Stefani e Petrit Alibeaj. Si në shumë veprimtari të tjera të shqiptarëve në Boston, edhe kësaj here nuk mungonin bashkëshortët kosovarë, veprimtarët Rita e Adem Saliu, etj. Ishte vërtet një çast emocionues, kur u përmënd kjo përshpirtje me 217 viktima. Në fund të meshës , përfaqësuesit e dy shoqatave falenderuan At Kostandinin për këtë gjest njerëzor dhe bënë së bashku fotografi.

Por, masakra e Hormovës, është vetëm një nga masakrat greke të bëra në Shqipërinë e Jugut në vitin 1914. Më e madhe se kjo është masakra e Panaritit në rrethin e Korçës, ku u vranë 340 burra , gra e fëmijë. Masakra të tjera janë bërë edhe në rrethin e Gjirokastrës, Delvinës, Përmetit, Kolonjës, Devollit, etj. Ato duhen përkujtuar këtë vit në mënyrë të organizuar, me veprimtari të ndryshme, me vendosje kurorash me lule në vendin ku kanë ndodhur, vendosje pllakash përkujtimore, ngritje memorialesh, etj. Qëllimi është për t’i bërë një homazh viktimave, për t’i kujtuar këto ngjarje që të mos harroen dhe jo për të mbjellë urrejtje. Popujt tanë fqinjë, duhet të shohin nga e ardhmja dhe të mbjellin fara miqësie mes tyre.

Zervas Greek Fascist Collaboration Spies - North Epirus and Archbishop Spyridon Vlahos

ΠΑΠΠΟΥ ΝΙΚΟ's ETERNAL EXILE - 

DEAN KALYMNIOU BLOG

 

"It was all for nothing , all my struggles, all my privations and I'm alone. I try to figure out the reason for this and each time, I am more and more at a loss."

Nikos Syrmos. Final Letter

My youthful recollection of pappou Niko is of an exceedingly tall old man, possessed of severe eyebrows perpetually pressed into a frown. The lines on his face were so deep that they appeared to have been incised with a scalpel. He never, ever smiled. Clad always in a suit and tie, his round eyes would penetrate your epidermis and bore deep inside you. "Go to him," my mother would say, noticing my apprehension. "He has no grandchildren of his own."

This was not entirely true. As pappou Niko fixed you with his gaze, you knew that instead of looking at you, he was in fact, confronting the image of the infant children he left back in Dervitsiani, when he fled Albania in order to avoid certain execution. Further than that, he was looking at the grandchildren that he had never seen but knew only from the few letters that managed to emerge relatively unscathed from the ravages of the Albanian censors. Here in Melbourne since the late forties,' he never remarried and lived alone, desperately despondent at not being separated from his family and despondently attempting to retain some type of connection with the life circumstances compelled him to leave behind. Yet in his solitude in far away Australia, he was constantly surrounded by his adopted family, the large migrant community of Northern Epirots, to whom he was more than just a beloved grandfatherly figure. As a spy, activist and staunch fighter for the freedom of the Greeks of Northern Epirus, he paid the ultimate price for his patriotism. For this, the quiet old suit-clad and towards the end of his tortured life, broken man, was revered.

Born in 1902 in the village of Dervitsiani, Nikos Syrmos had his foretaste of exile early, migrating to Argentina after the death of his parents. The experience of being an orphan, as he confided in his epistolary correspondence to his children later, caused him to value family more than anything else. Returning from Argentina and re-settling in his village, where he married his beloved Kostanto ("Nikova" as she was referred to in the village), his bravery, outspokenness and commitment to public works to improve the life of his fellow villages soon attracted the attention of Vasilis Sahinis, the leader of the Greek minority in Albania, who recruited him to his committee. As a result, Nikos Syrmos was at the forefront of Greek efforts to overturn the Albanian government's 1935 decision to close all Greek schools, in violation of the treaties that welded Northern Epirus to the Albanian state. His activism, in co-ordination with the Northern Epirot community and the Greek state was instrumental in having the World Court overturn the Albanian government's decision, compelling them to re-open the schools and guarantee the Greek minority some basic rights.

These triumphs would be short lived however, as Italy occupied Albania in 1939 and set about revoking all the rights of the Greek minority in Northern Epirus. In 1940, Nikos Syrmos would welcome the victorious Greek troops into Dervitsiani, only to see them retreat again in the wake of the German invasion a year later. It was at this time, when Albanian officials, collaborating with the Italians, began to actively persecute the Greeks of Northern Epirus, that the first Northern Epirot resistance groups appeared in the area of Delvino, led by two locals and former officers of the Greek army. Soon after, several resistance groups were formed by the local Greek population all over southern Albania. In June 1942 these groups were organized under one leadership and the Northern Epirus Liberation Front was formed. The leading spirit behind the creation of this organisation was Nikos Syrmos' friend and mentor, Vasilis Sahinis, thus placing Nikos in a unique position to follow events as they unfolded and also participate in the liberation movement.

Nikos' chance came when in December 1942, he took part in the Northern Epirote resistance organised attacks on Italian controlled frontier posts and gendarmerie stations, particularly in the regions of Zagoria, Pogoni, Delvino, and Agioi Saranda. When not fighting, Nikos, who offered his services to the cause for free, had to fend for his growing family of five children, a particularly difficult undertaking in impoverished, war-torn Albania. Nikos, along with his other fellow villagers, also had to bear the brunt of brutal counter-attacks and persecution by Italian forces, aided by the ultra-nationalist Balli Kombetar, specifically aimed to terrorise and demoralise villages with Greek sympathies. During this time, he participated in the operation that saw Northern Epirot forces secure the village of Politsiani and set up headquarters there. It was a result of this activity, and the fact that at the time, the Northern Epirus Liberation Front seemed to be the largest and most effective resistance group in Southern Albania, that the British decided to send a mission there. Nikos Syrmos was at the meeting and bore witness to this historic event.

As he related to his friends in Melbourne years later, the British Mission proposed that the Northern Epirus Liberation Front, the Albanian Communist Party and EAM, the Greek Communist resistance, should collaborate to form a stronger force against the Axis and Albanian collaborationists. This troubled the leadership of the Northern Epirots, who felt that EAM's internationalist convictions were being exploited by an Albanian Communist Party that was far from internationalist and instead, highly nationalistic. The Northern Epirot leadership felt that should their interests were inimicably opposed to those of the Albanian Communists and that should they prevail in post war Albania, then the rights of the Greeks in Northern Epirus would be compromised. In a quandary as to how to proceed, Vasilis Sahinis sent Nikos Syrmos on a mission into Greece in order to obtain advice about any proposed collaboration.

Nikos Syrmos related the story in the following manner: "Vasilis told me to slip over the border and go to Giannena to meet Bishop Spyridon Vlahos. I was to kiss his hand on his behalf and ask him about EAM. I set off right away. As soon as I reached the Bishop's office, he looked down at my shoes, which were in tatters - the sole full of holes. He ordered someone to bring me new shoes. After a while, a pair of used but serviceable army boots were brought in and I put them on, while the bishop looked at me. Finally, I asked him about EAM and whether he thought a collaboration with them was adviseable. He frowned, leant over and said: "Tell Vasilis that EAM equals communism and that he needs to tread very carefully." The very next day, in accordance with my orders, I set off for Dervizana, the headquarters of the republican guerillas of EDES. I was to gauge from their leader, Napoleon Zervas, who was reputed to be a nationalist and a patriot, whether they would be disposed to help us in our quest to keep the Albanians at bay."

 to be continued....

At Napoleon Zervas headquaters, Nikos Syrmos was subjected to a lengthy interrogation. Zervas wanted to know the exact composition of the Northern Epirus Liberation Front troops, how they were funded, details as to its leader, Vasilis Sahinis and most importantly, their relationship with the Greek and Albanian communist forces. Nikos was able to answer these questions in detail , advising Zervas that there were at least 2000 armed men in the Front, who could provide logistical support to Zervas EDES troops if they were required. Zervas seemed eager to consider a proposal of collaboration until something untoward happened. As Nikos related:

“I told him that though we did not trust the Greek ELAS, because we considered that they were being hoodwinked by the Albanian communists, who were more nationalistic than the fascists, we would not assist him to fight against fellow Greeks. Our main aim was solely to liberate our country and protect our people. Under no circumstances would we spill the blood of our own people, communists or otherwise. At this, Zervas seemed crestfallen. He told me he would have to get in touch with the High Command in Cairo and obtain orders before he could pledge any assistance. I was given a pair of army boots and I made my way back to my village and set about obtaining recruits for the Front.

The second time I was sent to Zervas, he was not at his headquarters and I was told he was deliberating with EAM representatives. I did not have enough money to remain in Ioannina to wait for him and I returned home. A few weeks later, I was sent to Zervas again, as we were being subjected to extreme pressure by the Albanian communist forces and their propaganda machine. When I asked Zervas for a commitment he replied:

“Well, I don’t really have any need for any more soldiers. But if you want to spill blood, we can perhaps find a place for you and your men within our ranks.”

I told him that we were not interested in participating in his quarrel with the Greek communists. The only thing we wanted to do was to liberate Northern Epirus, something that he manifestly had absolutely no interest in.

“I do care about Northern Epirus,” came Zervas’ reply, but there is no other way than this.”

“You promised me other things, last time, “ I told him.

“I promised you nothing,” he spat.

Not being able to restrain myself any longer, I called him a liar and a traitor to his face. He turned purple and calming himself with difficulty, said softly. “I am not a liar. My hands are tied. The British have ruled out any sort of liberation campaign in Northern Epirus. But we need you to supply us with information as to the position  and number of Italian troops in Albania. I know you are a fervent patriot. Get us this information and then possibly in the future, we can do something about Northern Epirus.”

I left despondent and furious.”

Inevitably, Nikos and his fellow front members would see their most fervent hopes shattered. Having no support either from the still exiled Greek government or any of the resistance groups, the Frnt was pwerless to stop the well organised onslaught of the Albanan Communist party, which, with the help of its Greek counterpart, was telling the impressionable villagers of Northern Epirus that under their rule, land would be redistributed, wrings righted and their minority status would be respected. During the course of his life, Nkos Syrmos would relate the many occasions in which members of either the Greek ELAS or the Albanian Communist party would make contact with them in order to attempt to force them to join their ranks. In time, members of the Albanian merchant class, muslim clerics and landowners would also seek them out, in order to ask for protection, as it been made known that these groups were to be liquidated should the Albanian communist party come to power.

At this time, representatives of the Front, decided to join the communist party only in specific attacks against the Axis, provided that the latter will recognize the autonomy of the region in the post-war period. Although the Albanian communist leaders agreed and assurances of the British allied mission were given, they secretly marked Vasilis Sahinis for liquidation. Nikos Syrmos was present during all of the negotiations that took place between the resistance groups. At one particular meeting in the city of Argyrokastro, Nikos, who was a delegate for the Front, after being reassured by the Albanian communists that their collaboration was underwritten by the Greek ELAS, noticed that no delegate from that organisation was in attendance. He walked out of the meeting, which was supposed to launch the united front of all resistance groups in Albania, causing a mass walkout by all the other Greeks in attendance. From that moment onwards, Nikos Syrmos was a marked man.

In September 1943 Italy surrendered to the Allies and her place in Albania was taken by Nazi troops. The Northern Epirus Liberation Front was to take the initiative for a short period, fighting against combined armed groups of Germans and Albanian nationalists. The results were devastating, as the Albanian nationalists engaged in a flurry of looting and burning Greek villages, shooting the inhabitants by firing squads and hanging the village priests. Nikos Syrmos witnessed the massacre of Greeks in Leskoviki at the hands of Albanian fascist collaborator Safte Butka.  It was while the Greeks of Northern Epirus were being subjected to this vicious bout of ethnic cleansing that the Albanian communists, who occupied the city of Argyrokastro on 17 November 1943, tortured and killed the leader of the Northern Epirus Liberation Front, Vasilis Sahinis.

Nikos Syrmos lingered in the region, eventually crossing over to Greece for safety. As the Albanian communists consolidated their hold over the region, they condemned Nikos as a fascist and a collaborator who, if captured, would be executed. His wife was imprisoned in Albanian work camps for years, while their children were left to fend for themselves. Inconsolable, Nikos Syrmos migrated to Australia in 1949, in search of means to support his family as well as to raise awareness of his cause.

In Melbourne, he established himself at the centre of the small group of exiled members of the Northen Epirus Liberation Front. At the same time, he valiantly strove to remain a father, writing constantly to his children, giving them advice, exhorting them to look after each other and attempting to mediate family disputes. These letters were smuggled into the country through various means, and often written in a manner that would not permit the ever-wary censor to understand their contents.  Especially heart rendering is his letter to his children upon the death of their mother. In communist Albania, religion the practice of any form of religion was banned and so Nikos wrote to his children to reassure them that a proper church service was held for their mother and all the funeral customs adhered to.

Nikos Syrmos died in 1987, just a few years before the regime that exiled him from his homeland and performed untold acts of depravity upon his people collapsed. He died within a Melbournian Epirotic community that revered him, far from his family and the homeland he paid so dearly to defend. And his fate truly is to be an eternal exile, for all attempts to repatriate his remains to his homeland have so far been unsuccessful, a recent attempt last year by his son, proving fruitless for technical reasons. His nephew, Iraklis, was fated to be one of the Omonoia five, tried by the newly established “Democratic” Albanian government for setting up a political party for the Greek minority, reinforcing the family commitment to freedom for the Greek minority in the region.

Once every so often, I bring to mind the stern face of pappou Niko, exhorting me to learn Greek and never to forget the sufferings of those who have gone before us. I do so holding a well worn, creased piece of paper covered in spidery writing. Again and again I read the words penned at a time when Greeks were arriving in this country in order to begin a new life and to create a family. Pappou Niko, alone, his life frozen in limbo, unable to return to his loved ones and get remaining committed to their welfare, writes and his words take on a sobbing rhythm in my head: “I fought for my country, I placed myself in danger countless times. It was all for nothing. I discarded all pleasure from my live in order to support my family, trying to remain a good father. Who can understand this?. Yet my efforts here have been for nothing. All is lost.”

DEAN KALIMNIOU

kalymnios@hotmail.com

First published in NKEE on Saturday, 4 and 11 January 2014